Даму банкі
Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуы және экспортқа бағдарланған саясат
Қазақстанның ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық дамуы «Қазақстан–2030» стратегиясында айқындалды. Бұл бағдарлама алдын ала жоспарланған үш онжылдық кезеңді қамтып, елдің экономикалық өсімі мен әлеуметтік жаңғыруына бағыт берді.
Алғашқы кезеңді іске асыру мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 28 қаңтардағы №3834 Жарлығымен 1998–2000 жылдарға арналған стратегиялық даму жоспары және Үкіметтің іс-қимыл бағдарламасы бекітіліп, нәтижелі орындалды. 2001 жылдан бастап Қазақстан он жылдық даму жоспарларын жүйелі түрде жүзеге асыруға кірісті.
2010 жылға дейінгі стратегиялық жоспардың басты мақсаттары
- Ұзақ мерзімді экономикалық жоспар аясында бәсекеге қабілеттіліктің негізін қалау.
- Әлеуметтік және демографиялық дамуға қолайлы жағдай қалыптастыру.
- 2010 жылға қарай жалпы ішкі өнімді (ЖІӨ) екі еселеуге ұмтылу.
Саяси бағыт
Қоғамды одан әрі демократияландыру, саяси жүйені эволюциялық жолмен реформалау және мемлекеттік басқаруды жетілдіру.
Экономикалық бағыт
Мемлекетті экономикалық өсімнің қозғаушы күшіне айналдыру, инвестициялық ресурстарды тиімді шоғырландыру және құрылымдық жаңғыртуды күшейту.
Экономиканы әртараптандыру: экспорттың шешуші рөлі
Стратегиялық жоспар Қазақстан экономикасының ішкі сыйымдылығы салыстырмалы түрде шағын екенін атап өтті. Сондықтан ұзақ мерзімді өсімге жету үшін экономиканың экспортқа бағдарлануы қажет. Тек импортты алмастыруға сүйенген саясат тиімді шешім бола алмайды.
Құрылымдық теңгерімсіздік жағдайында мемлекеттің ресурстық әлеуетті ұтымды бөлу, салалар арасындағы пропорцияларды рационалдандыру және экономиканы жаңғырту үшін жүйелі шаралар қабылдауының маңызы артты.
Шикізаттық емес секторды қолдаудың қаржылық тетіктері
Шикізаттық емес салаларға инвестицияларды жандандыру үшін Қазақстан ТМД кеңістігінде алғашқылардың бірі болып мемлекеттік Даму банкін құрды. Банк өндірістік инфрақұрылым мен өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға бағытталған жобаларды орта және ұзақ мерзімді қаржыландыруға арналған.
Жарғылық капитал
37,7 млрд теңге
(шамамен 250 млн АҚШ доллары)
Негізгі бағыт
Өндірістік инфрақұрылым және өңдеуші өнеркәсіп жобаларын несиелеу
Логикасы
Экспортқа бағытталған өндірістер үшін ұзақ мерзімді қаржыға қолжетімділікті арттыру
Индустриялық-инновациялық саясат: 2003–2015
Елдің бәсекеге қабілетті индустриялық кешенін қалыптастыру, экспорттық әлеуетті арттыру және салаларды әртараптандыру мақсатында 2003 жылы ұзақ мерзімді индустриялық саясатты айқындайтын бағдарламалар қабылданды. Негізгі құжаттардың бірі — Қазақстанның индустриялық-инновациялық дамуының 2003–2015 жылдарға арналған стратегиясы.
Бұл стратегияның түйіні — нақты салаларды қатаң «таңдап алу» емес, ең бастысы шикізаттық емес секторда экспортқа бағдарланған, бәсекеге қабілетті өндірістерді дамытуға жағдай жасау. Мұндай тәсіл кәсіпкерлердің ұйымдастырушылық және технологиялық жаңаруына мүмкіндік береді.
Мұнай-газ секторы: қысқа және орта мерзімдегі өсім драйвері
Таяу жылдардағы экономикалық өсім факторларының бірі ретінде мұнай өндіру өнеркәсібін жедел дамыту көрсетілді. Бұл сектордың қарқынды өсуі экономикалық мақсатты көрсеткіштерге жетуде жетекші рөлін сақтайды.
- 2010 жылға қарай болжам
- Мұнай өндіру — 100 млн тонна
- 2010 жылға қарай болжам
- Табиғи және ілеспе газ — 50 млрд м³
Каспий шельфіндегі кен орындарын игерудің басталуы және Каспий Құбыр Консорциумы жобалары секілді ірі бастамалар саланың инвестициялық серпінін күшейтті. Мұнай-газ ресурстарын тиімді пайдалану және сервистік инфрақұрылымды дамыту үшін Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
Аграрлық сектор және қосылған құн тізбегі
Стратегиялық құжаттарда аграрлық секторды дамытуға ерекше назар аударылды: ауылдық аймақтарда халықтың шамамен 40%-ы тұрады. Демек, бұл сала мемлекеттік саясаттың тұрақты басымдығы болуы тиіс.
Қазақстан әлемдегі ірі астық өндірушілердің бірі. Астықты терең өңдеу қосылған құнның көп буынды тізбегін құруға жол ашады. Бұл бағыт өсімдік шаруашылығы өнімдерін өңдеуді тереңдетумен қатар, мал шаруашылығы, ет және сүт өнімдері өндірісі секілді салаларды да қамтуы мүмкін.
Ғылыми-техникалық әлеует және инновациялық инфрақұрылым
Өнеркәсіптік саясаттың маңызды міндеттерінің бірі — қолда бар ғылыми-техникалық әлеуетті өндірістік салаларды дамытуға тиімді пайдалану. Бұл үшін келешегі зор бағыттарды анықтау мақсатында ғылыми-техникалық базаның жай-күйіне жүйелі мониторинг қажет.
Басым зерттеу бағыттары
- Жаңа материалдар және химиялық технологиялар
- Ақпараттық технологиялар
- Фармацевтика және биотехнология
Инфрақұрылым құру логикасы
Байқоңыр, Курчатов, Приозерск, Степногорск секілді ғылыми орталықтардың базасында, сондай-ақ жоғары әлеуеті бар қалаларда заманауи экожүйелер қалыптастыру көзделеді: технопарктер, ұлттық ғылыми орталықтар және ғылыми-техникалық аймақтар.
Адами капитал — ажырамас шарт
Индустриялық-инновациялық дамудың табысы жоғары білікті кадрлар даярлауға тікелей байланысты. Стратегияны іске асыру барысында кәсіби мамандарды дайындау және басқарушылық, инженерлік, ғылыми әлеуетті күшейту негізгі басымдықтардың бірі ретінде қарастырылады.
Даму институттары: инвестиция, инновация және экспортты қорғау
Қойылған мақсаттарға жету үшін дамудың арнайы институттары құрылды. Қызмет етіп тұрған Даму банкінің жұмысын күшейтумен қатар, Инвестициялық қор, Инновациялық қор және Экспортты сақтандыру корпорациясы секілді құрылымдарға маңызды міндеттер жүктелді.
Мұндай институттар әлемнің көптеген елінде бар, алайда Қазақстанда оларды мемлекет құруының негізгі себептері — өңдеуші секторға жеке капиталдың жеткіліксіз келуі және жоғары пайыздық мөлшерлемелер салдарынан ұзақ мерзімді несиелік ресурстардың шектеулі болуы.
Қазақстанның Даму банкі: ұзақ мерзімді қаржыландыру өзегі
Банктің негізгі міндеті — төмен пайызды ұзақ мерзімді несиелер (соның ішінде экспорттық несиелер) беру және басқа институттардың қарыздары бойынша кепілдік міндеттемелер ұсыну арқылы өңдеуші салалар мен инфрақұрылым жобаларын қаржылай қолдау.
Қолдау нысаны
Ұзақ мерзімді кредиттер, экспорттық кредиттер, кепілдіктер
Рөлі
Нарықтық тетіктерді қолдана отырып мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыру
Фокусы
Екінші деңгейлі банктер өтей алмаған инвестициялық қажеттілікті коммерциялық негізде жабу
2001 жылы құрылған банк қызметі аясында ондаған инвестициялық жоба мен экспорттық операциялар қаржыландыруға қабылданып, айтарлықтай көлемдегі несиелік ресурстар игерілді. Сондай-ақ орта және ұзақ мерзімді қарыздарды тартуға мүмкіндік беретін әртараптанған қарыз қоржыны қалыптасты.
Дегенмен, өңдеуші өнеркәсіп пен инфрақұрылымды ұзақ мерзімге қаржыландыру ерекшелігі белгілі бір жеңілдіктерді қажет етеді. Солардың бірі — 15 жыл және одан да ұзақ мерзімге нөлдік немесе төмен мөлшерлемемен бюджеттік кредиттер беру мүмкіндігі.
Қазақстанның инвестициялық қоры: капиталға үлестік қатысу арқылы қолдау
Инвестициялық қордың мақсаты — Қазақстанда және шетелде кәсіпорындардың жарғылық капиталына үлестік (бақылаусыз) қатысу арқылы шикізаттық емес сектордағы жеке бастамаларға қаржылай қолдау көрсету.
Қорды құрудың алғышарттары: өңдеуші өнеркәсіпке инвестиция ағынын күшейтетін нарықтық тетіктердің жеткіліксіздігі, қор нарығының әлсіз дамуы және отандық компаниялардың капиталдандыру деңгейінің төмендігі.
Негізгі міндеттері
- Халықаралық қаржы институттары және жеке инвесторлар қатысуымен венчурлық қорлар құру.
- Венчурлық жобаларды инвестициялау және инвесторлар үшін ақпараттық ашықтықты арттыру.
- Инвестицияға дейінгі кезеңге гранттар беру.
- Инвестицияланатын компаниялардың үлесіне қатысу немесе акцияларын иемдену.
- Ішкі және сыртқы инвестицияларды тарту, акцияларды басқару және қор нарығына шығару.
Инвестициялық қор Даму банкімен тығыз үйлесімде жұмыс істеуі тиіс: бірі жобаларды кредиттеу арқылы, екіншісі капиталға қатысу арқылы қаржыландыру тізбегін толықтырады. Уақыт өте келе жеке инвестициялық қорлар пайда болған сайын мемлекеттік қордың үлесі қысқарып, оның рөлі трансформациялануы ықтимал.
Инновациялық қор: венчурлік қаржыландыру және ғылымды коммерцияландыру
Инновациялық қордың басты мақсаты — Қазақстанда инновациялық белсенділікті арттыруға, жоғары технологиялы және ғылымды көп қажет ететін өндірістерді дамытуға жәрдемдесу. Бұл әсіресе информатика, электроника, биотехнология секілді салалар үшін шешуші мәнге ие.
Қор жүйелік проблеманы шешуге бағытталған: бір жағынан, әзірленген инновацияларды өндіріс пен қызмет көрсету саласына енгізу қажет; екінші жағынан, жаңа инновацияларды жасау үшін қолданбалы зерттеулер мен тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (ТКЖ) қаржыландыру тетіктері керек.
Басты бағыт
Жеке сектор тарапынан венчурлік қаржыландыруды ынталандыру және инновациялық инфрақұрылымды қалыптастыру.
Қаржыландыру қағидасы
Грант бөлу тәуелсіз ғылыми-техникалық сараптамадан кейін, қажет болған жағдайда шетелдік ғалымдарды тарта отырып іске асырылуы тиіс.
Негізгі міндеттері
- Инновациялық инфрақұрылым элементтерін құруға қатысу (технопарктер, талдау орталықтары және т.б.).
- Ірі венчурлік инвесторлармен бірлесіп венчурлік қорлар құру.
- Жарғылық капиталға қатысу.
- Өнертабыстарды коммерцияландыруға бағытталған қолданбалы зерттеулер мен инновациялық жобаларды гранттар арқылы қолдау.
Экспортты сақтандыру корпорациясы: тәуекелді төмендету және нарықтық ақпарат
Экспортты сақтандыру жөніндегі корпорацияның негізгі міндеті — саяси және регулятивтік тәуекелдерді сақтандыру және қайта сақтандыру арқылы қазақстандық өндірушілердің тауарлары мен қызметтерінің экспортына тікелей қолдау көрсету.
Сонымен қатар корпорация ықтимал өткізу нарықтары туралы деректерді жинақтау және тарату үшін маркетингтік зерттеулер жүргізеді. Бұл экспорттық мәмілелерді қаржылық және әкімшілік тұрғыдан жеңілдететін әлемдік тәжірибеге сай тәсіл.
Инжиниринг және технологиялар трансферті: технологиялық серпін құралы
Жоғары технологиялы және ғылымды қажет ететін өндірістерді дамыту үшін мемлекет Инжиниринг және технологиялардың трансферті орталығын құрды. Орталық кәсіпорындарға инжинирингтік қызмет көрсетіп, алдыңғы қатарлы елдердің технологияларын трансферттеуге ықпал етеді, сондай-ақ ішкі және сыртқы технология нарығына маркетинг жүргізіп, әлемдік үрдістерді талдайды.
Ғылыми-техникалық тәуелділікті азайту және дамыған елдерден артта қалмау үшін іргелі ғылымды және қолданбалы зерттеулерді қарқынды дамыту қажет. Бұл бағыттағы шешімдер инвесторлар мен өндірушілерге нарықтың сыйымдылығы, бәсеке деңгейі және қазақстандық тауарлар мен қызметтердің қатысу перспективалары туралы өзекті ақпаратпен тұрақты түрде қамтамасыз етілуін талап етеді.
Күтілетін нәтижелер: әртараптанған экспорт және жаңа экономикалық құрылым
Индустриялық-инновациялық стратегия табысты іске асқан жағдайда, қосылған құны жоғары және жоғары технологиялы өндірістердің пайдасына айтарлықтай құрылымдық өзгерістер болады. Экспорт едәуір әртараптанып, Қазақстанның әлемдік нарыққа дайын өніммен шығуы кеңейеді. Елдің әлемдік экономикаға ықпалдасуы шикізат тауарларымен ғана емес, дайын өнімдер мен инновациялық қызметтер арқылы тереңдейді.
Елеулі серпін шағын және орта бизнесте, әсіресе инновациялық қызметтерді дамытуда көрінеді. Нарықтық емес сектордың үлесі қысқарып, кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметінің ашықтығы артады. Инвестиция, технология трансферті, ғылыми-инновациялық инфрақұрылым және кадр даярлау жүйесі арқылы Қазақстанның тартымдылығы күшейеді.
Қорытынды екпін
Экспортты реттеу және экспортқа бағдарланған экономиканы қалыптастыру мәселесі тек сауда саясатының шеңберінде қалмайды. Ол — индустриялық жаңғыру, инновацияны енгізу, қаржылық қолдау тетіктерін кеңейту, ғылыми инфрақұрылым құру және адами капиталды дамыту секілді өзара байланысты мемлекеттік шаралардың тұтас жүйесі.