Экономикалық аймаққа шетел капиталын тартуды ынталандырудың маңызды жағдайл мерзімді қазақстан
Шетел капиталы және Қазақстанның мұнай-газ саласы
Қазіргі жағдайда шетел капиталын тарту Қазақстандағы инвестициялық процестің жедел әрі тиімді дамуының негізгі тетіктерінің бірі болып отыр. Қаржы тапшылығы, өндірістік инфрақұрылымды жаңарту қажеттілігі және ішкі нарықты сапалы тауарлармен толықтыру міндеті елді отын-энергетика кешені, металлургия, мұнай өндіру және өңдеу, алтын өндіру, көлік пен коммуникация сияқты стратегиялық салаларда капиталды жұмылдыруға итермелейді.
Капиталдық саясат және мемлекеттік кепілдіктер
Капиталдық саясат елдің экономикалық стратегиясының мақсаттары мен міндеттерін айқындайтын маңызды элементтердің бірі. Мұнай-газ секторындағы реформалар жағдайында халықаралық капитал мен инвестицияларды тартуға бағытталған мемлекеттік саясат дағдарысқа қарсы тұрақтандыруға, инфляцияны төмендетуге, кәсіпкерлік белсенділікті арттыруға және өндірістегі құрылымдық өзгерістерге ықпал етуі тиіс.
Бүгінде республикада шетел капиталын тартуға қажетті институционалдық орта қалыптасты: азаматтық, кеден және салық кодекстері қолданыста; шетел инвестициялары туралы заңнамалық база қабылданған; сыртқы экономикалық қызметті ынталандыру тетіктері жетілдірілген; ал ірі капиталдық жобалар үшін үкіметтік кепіл институты жұмыс істейді.
Мемлекет айқындаған басымдықтар
- мұнай өндіру және өңдеу қуаттарын жаңарту;
- инфрақұрылым, көлік және коммуникация;
- жаңа технологиялар мен қызмет көрсету сегменттері.
Тиімді механизмнің өзегі
Нарықтық қатынастар жағдайында капиталды жұмылдырудың тиімді жолы — инвестициялық механизмдерді күшейту және олардың мақсатты бағытталуын нақтылау.
Инвестицияның мәні: мақсат, технология және нақты капитал
Инвестицияны сипаттағанда оның тек экономикалық мазмұнын ғана емес, мақсатты бағытын да көрсету маңызды. Бұл тұрғыдан алғанда, инвестициялар — ұлттық өндірістің елеулі бөлігін құрайтын табыстардың жаңа технологиялар, материалдар және еңбек құралдарын енгізуге бағытталуы; өндірісті кеңейту мен жаңартуға жұмсалатын шығындар. Инвестицияның ерекшелігі — оның капиталдың қалыптасуымен, нақты (физикалық) капиталдың ұлғаюымен тікелей байланысында.
Тәжірибе көрсеткендей, инвестициялар экономикалық өсуді жеделдетеді. Мәселен, бұрынғы КСРО-да 1966–1970 жылдары күрделі салымдардың ұлғаюы жалпы өнім өсіміне әсер еткені атап өтіледі. Алайда Қазақстанда және көптеген ТМД елдерінде өтпелі кезеңнің бастапқы бағдарламаларында инвестициялық факторға жеткілікті мән берілмей, «қаржылық тұрақтандыру мен инфляция төмендесе, инвестициялық белсенділік өздігінен артады» деген қате ұстаным басым болды.
Маңызды байланыс
Инвестициялық белсенділік пен экономикалық өсудің байланысы біржақты емес: өсім инвестицияға тәуелді бола отырып, белгілі кезеңде елдің инвестициялық мүмкіндігін де кеңейтеді. Жалпы өнім мен ұлттық табыс неғұрлым тез өссе, өндірісті кеңейту және тиімді инвестициялық саясат құру мүмкіндігі де соғұрлым артады.
Шетел капиталының келу формалары және салалық шоғырлану
Шетел капиталының ағымын бірнеше арнаға бөлуге болады: кәсіпорын акцияларын сатып алу, шетел банктерінің несиелері, сондай-ақ бірлескен жобалар. Қазақстан жағдайында ұйымдастырушылық тұрғыдан басым түрлердің бірі — мемлекеттік мұнай кәсіпорындарымен біріккен мұнай өндіруші кәсіпорындар құру. Сонымен қатар шетел инвесторлары жаңа еншілес компаниялар ашуға және жаңа сауда байланыстарын орнатуға мүдделі.
Қазақстанның бай табиғи ресурстары мен нарықтық әлеуеті — инвестицияны тартатын негізгі стратегиялық фактор. Әсіресе мұнай мен газ кен орындары шетел капиталы үшін басты қызығушылық бағыт болып қала береді. Мұнай-газдан өзге секторларда капитал көлемі салыстырмалы түрде аздау болғанымен, тау-кен, геологиялық барлау, сервистік қызметтер және көлік салаларында инвестициялық белсенділік жоғарырақ байқалады.
Кедергілер: басқару сапасы, салық және құқықтық инфрақұрылым
Инвестициялық ахуалды тежейтін маңызды факторларға бюрократиялық кедергілер, салықтық ауыртпалық, қаржылық тәртіптің әлсіздігі, құқықтық инфрақұрылымның жеткіліксіздігі сияқты мәселелер жатады. Инвесторлардың бағалауынша, капитал ағынын ұлғайту үшін мемлекеттік басқаруды реформалау, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жүйелі әрі нәтижелі жүргізу ерекше мәнге ие.
Егемендік, аймақтар және индикативті жоспарлау
Шетел капиталын тартуды ынталандырудың басты алғышарттарының бірі — Қазақстанның егемен, тәуелсіз мемлекет ретінде экономикалық және сыртқы экономикалық саясатты дербес жүргізу мүмкіндігі. Нарықтық қатынастарға көшу барысында мемлекеттің реттеуші рөлін күшейтетін шарттар жүзеге асырылып, өтпелі экономика жағдайында аймақтарды басқару мен дамытуға қатысты индикативті жоспарлау тәсілдері қолданылды.
Индикативті жоспарлау салалық пропорциялармен қатар аймақаралық байланыстарды ескере отырып, мемлекеттік реттеуді күшейтуге мүмкіндік берді. Бұл әлеуметтік-саяси және экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізудің бір тетігі ретінде қарастырылады.
Ұзақ мерзімді бағдарлар
- «Қазақстан–2030» стратегиясындағы ұзақ мерзімді мақсаттар;
- экономиканы ырықтандыру және реформаларды тереңдету;
- өсу факторлары ішінде капиталдың, соның ішінде шетел капиталының рөлін күшейту.
Заңнамалық анықтамалар: «инвестиция» және «инвестициялық қызмет»
Қазақстан Республикасының инвестициялар туралы заңнамасында ұғымдар нақты айқындалады: инвестициялар — табыс табу мақсатында инвесторлардың кәсіпкерлік қызмет объектілеріне салатын мүліктік құндылықтары мен интеллектуалдық меншік құқықтарының барлық түрлері. Ал инвестициялық қызмет — табыс табу немесе әлеуметтік нәтиже алу мақсатында әртүрлі қызмет объектілеріне мүліктік құндылықтарды салу процесі.
Инвестициялар, соның ішінде ұзақ мерзімді салымдар, өндірістік қорды құру мен кеңейтуге, компания қызметін ұлғайтуға және ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан бақылау орнатуға бағытталған операцияларды қамтиды.
Ресурс үнемдеу және жоғары технологияға жол
Республикадағы соңғы жылдардағы жоғары инвестициялық белсенділік әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды шарты ретінде қарастырылады. Мұнай өнімдері мен минералды-шикізат ресурстарына бай аймақтарда мұнай өндіру және қайта өңдеу сияқты капиталды қажет ететін өндірістерді жаңғыртуға қолайлы жағдайлар жасалуда. Бұл ресурстарды үнемдеу, өзіндік құнды төмендету және бәсекеге қабілетті өндіріс құру мүмкіндігін арттырады.
Ресурс үнемдейтін технологияларды базалық салаларға енгізу ғылымды қажет ететін және жоғары технологиялы өндірістерге инвестиция салудың сапалы негізін қалыптастырады: тиімділік есебінен ауыр салалардағы инвестициялық жүктеме төмендеп, босайтын ресурс жаңа технологиялық бағыттарға қайта бөлінуі мүмкін.
Тәуекелдер және мемлекеттік реттеу қажеттілігі
Дамыған елдердің тәжірибесі инвестициялық белсенділік деңгейі жоғары кезеңдерде экономикалық өсім қарқыны да күшейетінін көрсетеді. Дегенмен капитал импортының оң әсерімен қатар тәуекелдері де бар: ірі шетел компанияларының жедел енуі нарықтық тепе-теңдікті бұзуы, трансферттік баға белгілеу арқылы ішкі бағаға, төлем балансына және экономикалық байланыстарға ықпал етуі мүмкін.
Сонымен бірге шетел фирмаларының жоғары тиімділігі мен өткізу мүмкіндіктері отандық өндірушілерді нарықтан ығыстыруы немесе оларды бірігуге мәжбүрлеуі ықтимал. Мұндай жағдайда мемлекет ерекше режимдер мен нақты ережелерді енгізу арқылы нарықты әділ реттеп, ұлттық мүддені қорғауды қамтамасыз етуі қажет.
Қорытынды бағыт
Шетел капиталын мақсатты әрі теңгерімді тарту — құрылымдық жаңару, энергетикалық қауіпсіздік және мұнай-газ саласының тұрақты дамуы үшін маңызды құрал. Нәтиже сапасы институционалдық ортаға, аймақтық саясаттың нақтылығына және мемлекеттік реттеудің тиімділігіне тікелей байланысты.