Экономикадағы түрлендірулер жаңа экономикалық жағдайларға сәйкес ресурстарды, оның ішінде қаржы ресурстарын үлестірудің формаларын қолдануды міндеттейді
Қор биржасының мәні және экономикалық рөлі
Экономикадағы құрылымдық өзгерістер жаңа жағдайларға сай ресурстарды, соның ішінде қаржы ресурстарын, тиімді үлестіру формаларын қолдануды талап етеді. Қор биржасы — бағалы қағаздардың бірқалыпты айналысы үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз ететін ұйым. Ол қаржы ресурстарын жинақтау, шоғырландыру және қайта бөлу процесін ұйымдастырушы экономиканың маңызды буыны болып саналады.
Қор биржасы қаржы капиталы мен өндірістік капитал арасында делдал бола отырып, инвестициялық процестің жүруіне әсер етеді. Осы арқылы ол экономикалық дамудың қозғаушы күштерінің біріне айналады.
Негізгі қағидалар
- Мәмілелер ауызша жасалып, кейін заңды түрде құжатталатындықтан, брокер мен клиент арасындағы сенім шешуші мәнге ие.
- Сауда ережелері мен есеп айырысу тәртібі арқылы қаржы делдалдарының қызметі биржа әкімшілігі және аудиторлар тарапынан қатаң реттеледі.
Нарыққа беретін артықшылықтары
- Бағалы қағаздармен операциялар үшін несиеге қол жеткізу мүмкіндігі.
- Нарық жағдайы туралы сапалы шолу және ақпарат.
- Қаржы құралдарының әлеуетін әділ бағалауға жақын жағдай.
Нәтижесінде қор биржасы бағалы қағаздар нарығында барометр әрі бағыттаушы рөлін атқарады: инвесторлар келешегі бар акционерлік қоғамдарды анықтап, қаражатын соған орналастыруға ұмтылады.
Биржа механизмін іске қосу: ұйымдастыру алғышарттары
Қор биржасы тиімді жұмыс істеуі үшін оны іске қоспай тұрып бірқатар ұйымдастырушылық міндеттер шешілуі тиіс. Бұл міндеттер жүйе ретінде қарастырылғанда ғана биржалық инфрақұрылым толық іске қосылады.
1) Қатысушылар экожүйесі
Болашақ клиенттерді және ең бастысы, акционерлер желісін қалыптастыру қажет: биржаның толыққанды жұмысы үшін қандай бағалы қағаздар керек және кімдермен жұмыс жүргізіледі деген сұрақтар алдын ала айқындалады.
2) Делдалдар жүйесі
Қор операцияларын жүргізетін делдалдардың (брокерлер мен дилерлердің) институтын құру және олардың қызметін стандарттау қажет.
3) Орталық буындарды жолға қою
Бағалы қағаздарды биржаға жіберу тәртібі, сараптама, бағалау комиссиялары сияқты негізгі тетіктердің жұмысы реттеліп, функционалдық және ұйымдастырушылық құрылым қалыптастырылады.
Қор биржаларының қалыптасу тарихы: негізгі кезеңдер
Қор нарығы тауар саудасының өсуі және мерзімді мәмілелер санының артуымен қатар дамыды. Уақыт өте қаржы операцияларының объектісі ретінде қарыздық қолхаттар — вексельдер кеңінен айналысқа түсе бастады.
Еуропадағы алғашқы орталықтар
Ресми қор биржасының отаны ретінде Бельгиядағы Антверпен порты жиі аталады: 1592 жылы оның тауар биржасында бағалы қағаздармен алғашқы сауда жасалған.
Кейін жетекші рөл Амстердамға ауысты. Онда алғашқы мерзімді мәмілелер жүргізіліп, биржалық операциялар техникасы жоғары деңгейге жетті.
Мемлекеттік қарыз және акциялардың пайда болуы
Биржалардың бастапқы кезеңдегі қалыптасуы мемлекеттік қарыздың өсуімен байланысты болды: қазыналық вексельдер мен облигацияларға салынған капиталды кез келген уақытта ақшаға айналдыру мүмкіндігі маңызды артықшылыққа айналды.
Алғашқы акционерлік қоғамдардың (Нидерланд және ағылшын Ост-Үнді компаниялары) пайда болуына байланысты акциялар биржа айналымының негізгі объектісіне айналды. Компанияларға үлес қосу арнайы құжат — акция арқылы рәсімделді: ол жалпы капиталға қатысуды растап, пайданың бір бөлігін алуға құқық берді.
Бұл компаниялардың жоғары табысы акция бағасының тез өсуіне және биржалық сауданың кеңеюіне ықпал етті.
XVIII–XIX ғасырлар: кеңею және институционалдану
XVIII ғасырдың бірінші жартысынан бастап және кейінгі жылдары қор биржалары Францияда, Ұлыбританияда, Германияда, АҚШ-та құрыла бастады. Биржалар саны тез өсіп, олардың арасында тығыз байланыстар орнықты.
Капитализмнің қалыптасу кезеңінде қор биржасы капиталды жинақтаудың маңызды факторына айналып, кейін қаржы-экономикалық қатынастардың негізгі элементтерінің бірі болды. Еркін бәсеке жағдайында ірі ақша қаражаттары мемлекеттік үлестіруді айналып өтіп, қор биржасы мен несиелеу арналары арқылы салааралық құйылымға мүмкіндік алды.
Бұл кезең белгілі бір дәрежеде ұйымдастырылмаған нарық сипатымен ерекшеленді: реттеуші нормалар мен органдардың әлсіздігінен көптеген мәмілелер ресми тіркеусіз қалды.
XIX ғасырдың екінші жартысы: жаппай акционерлену
XIX ғасырдың екінші жартысында акционерлік қоғамдардың жаппай құрылуы және бағалы қағаздар шығарылымының артуы қор биржасының маңызын күшейтті. Өндіріс өсімімен қатар ақшалай капиталдың қарқынды жинақталуы бағалы қағаздарға сұранысты арттырып, биржалық айналымды ұлғайтты. Биржада негізінен жеке компаниялар мен кәсіпорындардың акциялары және облигациялары белсенді айналысқа түсті.
АҚШ тәжірибесі: қаржы активтеріне бейім инвестиция
Бағалы қағаздар нарығы әсіресе АҚШ-та кеңінен дамыды. Еуропада бос қаражатты банк шоттарында сақтау, сақтандыру полистеріне немесе жылжымайтын мүлікке салу жиірек кездессе, Америкада көптеген кәсіпкерлер капиталын қаржы активтеріне инвестициялауды таңдады. Соның нәтижесінде АҚШ-та қор нарығындағы қаржы операцияларының қазіргі механизмі қалыптасып, бүгінгі күні ол анағұрлым ұйымдасқан әрі демократиялық нарықтардың бірі ретінде бағаланады.
Қор биржаларын ұйымдастыру модельдері
Ұлттық қаржы нарықтарының ерекшеліктеріне байланысты қор биржаларын ұйымдастырудың екі негізгі типі қалыптасқан: жеке-құқықтық (ағылшын-саксон үлгісі) және топтық-құқықтық (еуропалық континенттік үлгі) модельдер.
Жеке-құқықтық (ағылшын-саксон) тип
Классикалық мысал ретінде Лондон қор биржасын, сондай-ақ ұқсас қағидалармен жұмыс істейтін Нью-Йорк, Токио және өзге де биржаларды атауға болады. Олар бастапқыда жеке компания түрінде ұйымдастырылып, кейін акционерлік қоғамдарға, бірлестіктерге немесе аралас кәсіпорындарға айналды.
Бұл типте мүшелік саны әдетте қатаң шектеледі. Мүшелік орын үшін едәуір төлем жасауға шамасы жететін жеке тұлғалар мен компаниялар ғана қатыса алады. Мысалы, Нью-Йорк қор биржасында орын құны ондаған мыңнан жүздеген мың долларға дейін өзгеруі мүмкін.
Биржаны биржалық комитет немесе басқарма басқарады. Үкіметтік бақылау салыстырмалы түрде аз болып, биржа бағалы қағаздар айналысын реттеуде дербестікке жақын болады. Қазақстандағы қор биржаларының ұйымдастырылу құрылымы да осы топқа жуық.
Топтық-құқықтық (континенттік) тип
Бұл модельде биржалар көбіне мемлекеттік мекемелер ретінде қарастырылады. Олардың қызметі бағалы қағаздар айналысын реттейтін арнайы комиссиялармен бірлесе отырып, үкімет органдары тарапынан бақыланады.
Мысалы, Париж қор биржасы экономика министрі мен биржа операциялары жөніндегі комиссияның бірлескен қадағалауында болады. Германияда биржаларды жергілікті үкімет органдары бақылайды. Италияда реттеу Қаржы министрлігі және компаниялар мен биржа ісі жөніндегі Ұлттық комиссия арқылы жүзеге асады.
Бұл жүйеде биржалық қызметкерлер мен қор операциялары бойынша мамандарды тиісті органдар тағайындайды, әрі олардың мемлекеттік қызметкер мәртебесі болуы мүмкін.
Үрдіс: модельдердің жақындасуы
Соңғы жылдары ағылшын-американдық және еуропалық континенттік үлгілер арасындағы айырмашылықтарды бәсеңдету үрдісі байқалады. Бір жағынан, биржалар өзін-өзі реттеу қағидаларына сүйенеді; екінші жағынан, ақша-несие және қаржы механизмдерінің қазіргі құрылымына бейімделу үшін бағалы қағаздар нарығына мемлекеттік бақылау мен реттеу күшейіп келеді.
Ұлттық биржалық жүйелер: моноорталық және полицентрлік құрылым
Көп елде бір ғана емес, қор биржаларының толық жүйесі жұмыс істейді. Ұлттық жүйеде жекелеген биржалардың үлесіне қарай екі ірі құрылым ажыратылады: моноорталық және полицентрлік жүйелер.
Моноорталық жүйе
Бұл жүйеде елдің қаржы орталығында орналасқан бір негізгі биржа басым рөл атқарады, ал қалғандары көбіне аймақтық маңызға ие болады (АҚШ, Италия, Франция, Жапония). Мысалы, Милан және Париж биржаларында ұлттық айналымның шамамен 95%-ы шоғырланса, Нью-Йорк пен Токио биржаларында бұл көрсеткіш тиісінше 84% және 80% шамасында. Қазақстандағы ұйымдастырылған қор нарығының дамуы да осы құрылымға жақын.
Полицентрлік жүйе
Полицентрлік жүйелер Германияда, Австрияда, Канадада, Швецияда кең тараған. Мұнда бірнеше аймақтық биржа елеулі рөл атқарады. Аймақтық биржалар көбіне жергілікті компаниялардың бағалы қағаздарына қызмет көрсететіндіктен, белгілі бір өңір шеңберінен аспайды. Сонымен қатар провинциялық биржалардың бірігу үрдісін де атап өткен жөн. Аймақтық құрылымдары айқын Ресей биржалық жүйесі де полицентрлік модельге бет бұрып келеді.