Адамның еңбекте және адамдармен қарым - қатынаста көрсетсен белсенділігіне қарап оның қоғам және ұжымға жарамдылығын жете анықтау мұғалімнің басты міндеті
Белсенділікті тану — мұғалімнің өзегі
Адам белсенділігінің табиғатын тани білу, еңбек және моральдық белсенділік деңгейі арқылы оқушының қоғам мен ұжым үшін жарамдылығын дәл анықтау — мұғалімнің басты міндеттерінің бірі. Белсенділік дегеніміз — адамның іс-әрекет үстіндегі күйі, әрекетке қатысуы мен оны алға бастайтын ішкі серпіні.
Тіршілік пен әрекет барысында адамда үш бағыттағы белсенділік дамиды: қарым-қатынас жасау, таным, және өзін-өзі тәрбиелеу.
Қарым-қатынас белсенділігі: алғашқы мектеп
Бала белсенділігінің ең алғашқы формаларының бірі — қарым-қатынас жасау белсенділігі. Бұл — адамның бүкіл өмірі бойы дамып, мазмұны жас ерекшелігіне қарай өзгеретін қабілет. Мектеп жасына дейінгі кезеңде балалар ересектердің әрекеттеріне үңіле қарап, үйренеді және еліктейді.
Ырықты (ерікті) белсенділік
Баланың саналы түрде еліктеп, белгілі бір әрекетті мақсатты қайталауы ырықты немесе ерікті белсенділік деп аталады. Бұл көбіне рөлдік ойындар барысында айқын көрінеді.
Ойын — әлеуметтік тәжірибе алаңы
Ойын кезінде құрдастармен өзара қатынас өзгереді: бала қабылдау мен еліктеу арқылы түрлі рөлдерді атқарып, әлеуметтік өмірдің және өндірістік қатынастардың мазмұнын біртіндеп түсінеді.
Әртүрлі ойын түрлері баланың дүниетанымын кеңейтіп, қарым-қатынас белсенділігін дамытады. Сонымен қатар бұл белсенділік жеке адам қасиеттерінің — қайырымдылық, қамқорлық сияқты ізгі сапалардың — қалыптасуына мүмкіндік береді.
Таным және өзін-өзі тәрбиелеу: ішкі өсу траекториясы
Баланың дамуы барысында таным белсенділігі артады. Оқушыны өз бетінше жұмыс істеуге үйрету, оқу-тәрбие процесінде сана-сезімін ояту және жас пен дара ерекшеліктерін ескеру — мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі.
Мұғалім нені анықтайды?
- Білімге және өнерге қызығушылық пен ынта.
- Спорттық ойындарға құштарлық.
- Өзін-өзі тәрбиелеу жұмыстарының бағыттарын ақыл-ой, құлық, еңбек және эстетикалық тәрбие мақсаттарымен ұштастыру.
Қоғамдық тапсырма: жауапкершілікті үйретудің тетігі
Өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігін қоғамдық жұмыстармен байланысты тапсырмалар арқылы дамытуға болады. Мысалы, сынып старостасы болу, тазалық комиссиясын басқару және басқа да міндеттер. Мұндай тапсырмаларды сапалы әрі уақтылы орындауға балаларды тұрақты түрде жаттықтыру — мұғалім мен тәрбиешінің күнделікті ісі.
Әділ ұйымдастыру
Оқушылардың жас ерекшеліктері мен жеке қабілеттерін ескере отырып, бәрін әртүрлі қоғамдық істермен қамту маңызды. Бұл әділет сезімін күшейтіп, ұжымдық жауапкершілікті қалыптастырады.
Қарым-қатынас мәдениеті
Тапсырманы бұйрық райында не көтеріңкі дауыспен беру баланың қарсылығын тудыруы мүмкін. Сондықтан мұғалім ілтипатты, ұстамды болып, балаға сенім білдіріп, істі тиянақты орындауына рухани күш береді.
Еріктік қасиеті тұрақсыз оқушыға қолдау
Кейбір балаларда еріктік қасиет тұрақсыз болуы мүмкін: алғашқы қиындық сезіле салысымен қоғамдық тапсырмадан бас тартады. Мұндай жағдайда мұғалім көмектесе отырып, баланың намысына тимей, тапсырманы орындауды табандылықпен талап ете білуі керек. Сонда оқушы әрекетінде жаңа қарқын пайда болып, қойылған мақсатты орындаудың қажеттігін тереңірек сезінеді.
Қорыта айтқанда, адамның еңбектегі және адамдармен қарым-қатынастағы белсенділігіне қарап, оның қоғам мен ұжымға жарамдылығын айқындау — мұғалім жұмысының негізгі өлшемдерінің бірі.
Педагогика: бала туралы синтездік ғылым
Педагогика — бала туралы білімді кешенді түрде біріктіретін синтездік ғылым. Ол психология, педагогика, физиология, психотехника сияқты салалардың деректерін тоғыстырып, баланың жан дүниесі мен дамуы туралы жан-жақты мағлұмат береді.
Әдістер туралы сын көзқарас
Кей тұста балалар мәселелерін зерттеуде сауалнама мен тест әдістерін шамадан тыс қолдану сынға ұшыраған. Сондай-ақ «ой-өріс деңгейі әлеуметтік ортаға қарай әртүрлі болады» деген тұжырымдарды біржақты түсіндіруді дұрыс емес деп есептейтін пікірлер де кездеседі. Бұл пікірталастардың түйіні — баланы бағалауда бір ғана құралға сүйенбей, кешенді көзқарас ұстанудың маңызын көрсету.
Х. Досмұхамедұлы: ұлттық тәрбиенің әуені
Х. Досмұхамедұлының пікірінше, қазақ баласының дүниеге келгеннен кәмелетке толғанға дейінгі тыныс-тіршілігі ән мен жырдың аясында өтеді. Әдетте баланың ең алғаш еститін үні — анасы айтқан бесік жырының әуені. Қазақ тәрбиесінде дыбыс пен ырғақтың ерекше орын алуы халықтың күнделікті өмірде өлең шығарып, ән айту дәстүрімен тығыз байланысты.
Қиын-қыстау кезеңде қазақ педагогикасының қалыптасуына үлес қосқан Х. Досмұхамедұлы өз еңбектерін толық қорытындылап үлгермегенімен, еңбектерінде бала психологиясының қалыптасу жолдарын қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерімен сабақтастыра түсіндіреді.
Ғылыми сабақтастық
Сол кезеңдегі көрнекті кеңес психологтары П. П. Блонский мен Е. С. Выготский де зерттеулерінде педагогикалық тұжырымдарға сүйеніп отырған. Бұл — баланың дамуын түсіндіруде педагогика мен психологияның өзара байланысын көрсететін маңызды белгі.