Инновациялық қызметтің субъектілері және олардың материалдық құндылықтары әр түрлі қауіптіліктерге ұшырауы мүмкін, бұл инновациялық өнімді тиімді жасауға кедергі келтіреді
Инновациялық қызметтегі тәуекелдер: табиғаты және ықпалы
Инновациялық қызметтің субъектілері және олардың материалдық құндылықтары әртүрлі қауіп-қатерлерге ұшырауы мүмкін. Бұл жағдайлар инновациялық өнімді тиімді әзірлеуге кедергі келтіреді. Қауіп-қатерлер ұлттық шаруашылық жүйесінің экономикалық, әлеуметтік және саяси ұйымдасу ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ табиғи және техногендік факторлардан туындайтын физикалық сипатқа ие болады.
Инновация саласындағы барлық қауіп-қатерді толық есепке алу және толық бейтараптандыру мүмкін емес. Себебі инновациялық қызметтен күтілетін табысты толық ала алмау және шығындардың туындау тәуекелі әрдайым сақталады. Тәуекел кәсіпкерліктің барлық ұйымдық-құқықтық нысандарына тән.
Қазақстандағы контекст
- Кәсіпкерлік бастаманы бірқалыпсыз салықтық жүктеме, заңнаманың жиі өзгеруі және басқа факторлар тежейді.
- Инновациялық саладағы жоғары тәуекелдер инвестиция салуды және нәтижелерді өндіріске енгізуді күрделендіреді.
- Инвестициялық процестің табысты жүруінің және нәтижелерді өндірісте қолданудың міндетті шарты — тәуекелді басқару.
Тәуекелді басқару: сақтандыру және алдын алу шаралары
Тәуекелді басқаруға сақтандыру қорғанысының әдістері, сондай-ақ ықтимал алдын алу шаралары кіреді. Инновациялық қызметте бұл, мысалы, зияткерлік меншікті қорғаудың құқықтық тәсілдерін қолдану, сенімді патенттік қызметтермен жұмыс істеу, жаңалықты өнеркәсіптік қолдануға дейін маркетингтік және патенттік зерттеулер жүргізу, өрт қауіпсіздігі шараларын күшейту және басқа да әрекеттер болуы мүмкін.
Тәуекелді толықтай немесе оның белгілі бір бөлігін сақтандыруға болады. Қорғаныс механизмін таңдаған кезде сақтандырылған тәуекелдер бойынша залалдарды тұрақтандыру мақсат етіледі: жиынтық залал көлемі сақтандыру жарналарының сомасына шамалас болуы тиіс. Мұндай залалдарды өтеу жауапкершілігін сақтандыру компаниясы өз мойнына алады.
Алдын ала сақтандыру
Қауіптің алдын алу үшін жоспарлы түрде ұйымдастырылатын сақтандыруға дейінгі профилактикалық әрекеттер.
Алдын ала шара қолдану
Қауіптің өршуін тоқтатуға немесе салдарын шектеуге бағытталған жедел шаралар.
Шаруашылық залалды өтеу
Оқиға орын алғаннан кейін мүліктік және қаржылық залалды өтемақы арқылы жабу.
Коммерциялық сақтандыру және жауапкершілікті сақтандыру
Коммерциялық сақтандыру тәуекел факторларының әсерінен болатын күйзелістік залалдарды алдын алу үшін шаруашылық субъектілерінің қаражатты уақтылы бөлуіне негізделеді. Кәсіпорын өз мүлкін мемлекеттік ауқымды сақтандыру бағдарламалары шеңберінде сақтандыра алады.
Нені сақтандыру қажет?
Жауапкершілік тәуекелдері сақтандырылуы мүмкін және көбіне сақтандырылуы тиіс. Оған персоналдың, тұтынушылардың, үшінші тұлғалардың өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға келтірілген зиян үшін жауапкершілік, сондай-ақ мүліктік және қаржылық тәуекелдер кіреді.
Өнім мен қызмет сапасына қатысты жауапкершілікті сақтандыру ерекше маңызды. Мұндай сақтандыру полисінің болуы Еуропа нарығында тауар өткізу үшін міндетті шарттардың бірі болып саналады.
Жаңа техника мен технологияны енгізудегі негізгі тәуекелдер
Жаңа техника мен технологияларды енгізу кезінде кәсіпорын материалдық және қаржылық активтерін жұмсай отырып тәуекелге барады. Күтпеген қолайсыз салдарлар қосымша шығындарға әкелуі мүмкін: әртүрлі себептермен жоспарланған пайданы алмау, өндірістің тоқтап қалуы, құрал-жабдықтың істен шығуы сияқты жағдайлар жиі кездеседі.
Өндірістің тоқтап қалуы
Апаттар, жаңа техникаға қатысты күтпеген жағдайлар, бұзылған құрал-жабдық және басқа себептер өндірістік үзілістерге әкелуі мүмкін. Сондықтан өндірістегі үзілістерден болатын залалды сақтандыру тәжірибеде кең таралған.
Өрт және техникалық ақаулар
Өрт салдарынан және машиналар мен механизмдердің бұзылуынан болатын залалды сақтандыруға болады. Көптеген сақтандыру компанияларында бұл тәуекел мүліктік сақтандыру шартына енгізіледі.
Жеткізуші тараптың кепілдіктері
Жаңа техника немесе технология енгізілген кезде кепілді қызмет көрсетудің болуын қадағалау қажет. Кейбір жағдайларда кепілді міндеттемелер аяқталғаннан кейін де, жеткізуші фирмадан сақтандыру полисінің болуын талап ету орынды.
Қаржылық тәуекелдерді сақтандыру және сақтандырушының тексерісі
Қазақстандық сақтандырушылар қаржылық тәуекелдерге қатысты сақтандыру өнімдерін ұсына алады. Алайда кәсіпкер қаржылық тәуекелдерін сақтандырған кезде сақтандырушы тарапынан тексерістен (due diligence) өтеді: компания бизнесінің жай-күйі, құжаттары және тәуекелдерді басқару тәртібі бағаланады.
Сақтандырушы нені қарайды?
- Кәсіпорын қызметін реттейтін құжаттар және тіркеу куәлігі.
- Қызметті жүзеге асыруға құқық беретін лицензиялар немесе патенттер.
- Аудиторлардың және қадағалау органдарының қорытындылары, мүмкін болса салықтық тексерулердің нәтижелері.
- Несие тарихы және өткен сот істерімен байланыстылығы.
- Басқа инновациялық жобаларды енгізудің нәтижелері.
Сақтандыру пакеті және сюрвейерлік бағалау
Инновациялық қызметпен айналысатын көптеген кәсіпкерлер елеулі қаржылық және материалдық шығын тәуекеліне тап болады. Сондықтан сақтандыру қорғанысын дұрыс және уақтылы қолдану маңызды. Бұл ретте кәсіпкер барлық мүмкіндіктерді пайдаланып қана қоймай, контрагенттерінен де тиісті сақтандыру талаптарын қоюы қажет.
Маңызды тәуекелдерден қорғануды қамтамасыз ету үшін сақтандыру негізінде тәуекелдердің толық пакетін ұсыну орынды. Сонымен қатар өндірістегі үзілістерден және құрал-жабдықтың бұзылуынан болатын залалды көбіне тиісті мүліктік сақтандыру шарты болған жағдайда ғана сақтандыруға болады.
Тәуекелді бағалау, сақтандыру шартының мақсатқа сәйкестігі туралы қорытынды шығару және қажет болғанда қайта сақтандыру бойынша келіссөздерді жеңілдету үшін сақтандыру компаниялары тәуелсіз сюрвейер-компанияларды тарта алады.
Нарықтық шектеулер және даму үрдістері
Инновациялық қызметке, сондай-ақ зияткерлік меншік объектілерін жасау мен қолдануға байланысты тәуекелдерді сақтандыру ережелерін енгізуге қызығушылық бар. Дегенмен, мұндай қызметті жүзеге асыратын кәсіпорындарда қаржыландыру мәселелері жиі кездеседі.
Сақтандыру нарығына ортақ негізгі проблема — әлеуетті сақтанушылардың төлем қабілеттілігінің төмендігі. Инновациялық қызметті және зияткерлік меншік объектілерін пайдалануды қамтитын сақтандыру бағдарламаларын әзірлеуде бірқатар жаңа үрдістер қалыптасып келеді.