Идеалды әрекет
Адамның іс-әрекеті шексіз әрі көптүрлі. Оларды әртүрлі, бір-біріне ұқсамайтын көрсеткіштер бойынша жіктеуге болады: пәні, мотиві, іске асу тәсілі, физиологиялық механизмі, эмоциялық толықтығы және т.б.
Адам іс-әрекеттерінің барлығын толық қамтитын, бәріне ортақ және өзге жіктеулерді жоққа шығаратын бір ғана «жалпы қабылданған» жіктеу жоқ. Сондықтан төменде кең тараған тәсілдерге сүйеніп, негізгі ұғымдарды жинақы түрде қарастырамыз.
Іс-әрекеттің негізгі төрт түрі
Жалпы алғанда, өмірде жетекші орын алатын төрт ірі түрі жиі аталады: еңбек, оқу, ойын, қарым-қатынас. Әрқайсысы көптеген психологиялық зерттеулердің нысаны болған.
Еңбек
Еңбек әрекетінің мәні — материалдық немесе рухани өнім өндіру арқылы нәтижеге жету. Еңбек әлеуметтік негізделген, саналы түрде ұғынылады; нәтижесі алдын ала болжанып, жоспарланады.
Еңбектің психологиялық қырларын еңбек психологиясы арнайы зерттейді. Сонымен бірге еңбек адамның өміріне кең тарағандықтан, оның көптеген мәселелері жалпы, педагогикалық, әлеуметтік, спорт және шығармашылық психологиясында да қарастырылады.
Оқу
Оқу әрекеті — тұлғаның білім, дағды және іскерлікті арнайы ұйымдастырылған, белсенді түрде меңгеруі. Бұл мұғалім мен оқушы өзара әрекеттесетін оқыту үдерісінің маңызды бөлігі.
Оқудың ерекшелігі — оның өзін-өзі өзгертуге бағытталуы: оқу әрекетінің «пәні» көп жағдайда оқушының өзі, яғни оқу әрекетінің субъектісі болады.
Ойын
Ойын әрекетінде шынайы өмір белгілер мен үлгілер арқылы бейнеленеді. Ойынның түрткісі көбіне нәтиженің өзінде емес, үдерістің қызықтылығы мен қолданылуында болады.
Қарым-қатынас
Қарым-қатынас әрекет ретінде екі маңызды қасиетімен ерекшеленеді. Біріншіден, оның пәні — басқа адам (немесе адамдар тобы). Екіншіден, ол үш құрамнан тұратын кешен:
- Перцепция — қатысушылардың бірін-бірі қабылдауы;
- Коммуникация — ақпарат алмасу;
- Интеракция — өзара әрекеттесу.
Осы компоненттердің әрқайсысының үлесі әр жағдайда әртүрлі болуы мүмкін — қарым-қатынастың көптүрлілігі де осыдан көрінеді.
Нақты өмірде бұл төрт түр көбіне араласып, бірін-бірі толықтырып, кейде бір уақытта қатар жүзеге асады. Мысалы, қарым-қатынассыз еңбек, оқу немесе ойынның болуы қиын. К.Д. Ушинский оқу — толық белсенділік пен ойлаудан тұратын еңбек екенін атап өткен.
Кей жағдайда «ойын» деп саналатын іс бір маман үшін еңбекке айналады: кәсіпқой спортшы үшін футбол — ойын емес, кәсіби еңбек. Дәл осылай, актерлік қызмет те шығармашылық, репродукция, қарым-қатынас және білімді біріктіретін күрделі әрекет.
Сыртқы және ішкі іс-әрекет
Психологияда іс-әрекетті орындалу аясына қарай сыртқы (материалдық) және ішкі (психикалық, ақыл-ой) деп бөлу маңызды орын алады.
Сыртқы (материалдық) әрекет
Сыртқы әрекет материалдық кеңістікте жүзеге асады және шынайы объектілермен орындалады. Бұл — адамның ортаға тікелей ықпал етіп, нақты нәтиже өндіруі. Көптеген ғылым салалары, соның ішінде психология да, осы көрінетін қырды «іс-әрекет» немесе «мінез-құлық» ретінде зерттейді.
Ішкі (психикалық) әрекет
Ішкі әрекет бейнелер мен мағыналар арқылы іске асады: ол материалдық емес, идеалдық жүйеде көрінеді. Психика тек бейнелеудің нәтижесі ғана емес, белгілі дәрежеде әрекет ретінде де ұғынылады, сондықтан ішкі әрекет психологияның өзекті зерттеу пәні саналады.
Интериоризация және экстериоризация
Ішкі әрекет көбіне сыртқы әрекеттің интериоризациясы (ішкіленуі) ретінде қарастырылады. Ал кері үдеріс — ішкі жоспардың қайтадан сыртқы орындауға ауысуы — экстериоризация деп аталады. Мысалы, автоматтанған дағдыда қате пайда болып, адам қайтадан әр қадамды саналы бақылауға көшсе, бұл экстериоризацияға жақын құбылыс болады.
Материалдық және психикалық әрекеттер ұқсас құрылымдарға ие болғанымен, толық сәйкестік емес: идеалдық әрекет көбіне ықшам, редукцияланған түрде жүреді және сапалық жағынан өзгеріске ұшырайды. Ойға көшкен әрекет бастапқы сыртқы нұсқасына дәлме-дәл ұқсамауы мүмкін.
Психикалық әрекеттердің кейбір түрлері
Ішкі әрекеттің құрылымы мен механизмдерін толық сипаттау бүгінгі ғылымда әлі де күрделі мәселе. Дегенмен психологияда психикалық әрекеттің бірнеше ірі бағыттары жиі аталады.
Перцептивті әрекет
Түйсіну мен қабылдауға сүйенетін әрекеттер перцептивті әрекет ретінде қарастырылады. Бұл бағыттағы эксперименттік зерттеулердің бірқатары отандық психолог А.В. Запорожец мектебінде жүргізілген.
Мнемикалық әрекет
Мнемикалық әрекет — есте сақтау үдерісінің элементтері кешенді жұмыс істеп, адамның атқаратын әрекеті сипатына сай тиімділікті қамтамасыз етуі.
Ойлау әрекеті
Ойлау әрекетін күрделі талдау-жинақтау жұмысының көрінісі ретінде қарастыруға болады. Ол көбіне мақсат қою, болжам жасау, тексеру және қорытынды шығару сияқты операциялармен тығыз байланысты.
Танымдық әрекет
Танымдық әрекет — дүниені тануға бағытталған психикалық жұмыстың жинақталған атауы. Мұнда қабылдау, ес, ойлаумен бірге зейін, қиял, эмоция, ерік және сана да қатысады.
Бағдарланушы әрекет (П.Я. Гальперин)
Психикалық әрекет түрлерін зерттеуде П.Я. Гальперин ұсынған бағдарланушы әрекет ұғымы ерекше орын алады. Авторлық тұжырымға сәйкес бағдарлану мына қызметтердің іске асуын қамтамасыз етеді:
- дүниені тану, яғни оның бейнесін құру;
- қажетті жауап әрекетін жобалау және оның ақылға қонымдылығын қамтамасыз ету;
- үдерісті таңдамалы басқару: нәтиже мен жоспарды салыстыру, түзету енгізу.
Сөйлеу әрекетінің орны
Адам өмірінде, мінез-құлқы мен психикасында сөйлеу әрекеті айрықша орын алады. Бұл ұғым, әдетте, өз құралы ретінде тілді қолданатын психика мен мінез-құлықтың ерекше түрін сипаттайды.
Адам психикасы белгілермен «қаруланған» және ішкі әрекетпен тығыз байланысты болғанымен, сөйлеу әрекеті көп жағдайда сыртқы формада — дыбыс, сөз, таңба арқылы материалдық түрде жүзеге асады. Ойлау мен сөйлеудің бірлігі — идеалдық пен материалдықтың айқын тоғысқан нүктесі.
Іс-әрекеттік ұстанымның мүмкіндігі және шегі
Психикалық іс-әрекеттерді талдау ғылыми зерттеуге өмір мен мінез-құлықты түсіндіретін сенімді бағдар береді. Алайда адам психикасын толық сипаттау үшін тек іс-әрекеттік ұстаным жеткіліксіз: ол субъективті әлемнің белсенді және өнімді қырын көбірек ашады.
Психика тек іс-әрекеттен ғана туындап, тек іс-әрекет арқылы ғана көрінеді деу толық болмайды. Психиканың артында ми жұмысы, ішкі жан дүниенің динамикасы бар. Субъективті бейненің маңызды қырларының бірі — күйзеліс, азап шегу, адамның ішкі тәжірибесі.
Психикалық процестер көбіне жаңа психикалық өнім алуды қамтамасыз етсе, психикалық күйлер мен қасиеттер адамның әлеммен қатынасын, дүниеге көзқарасын, өзіндік тұрмыс-тіршілігін бейнелейді. Бұл — «Адам мен Әлемнің» тұтас субъективті көрінісі.
Мотив, мақсат және құрылым
Адам әрекеттері белгілі бір мақсатқа және мүддеге саналы түрде бағытталады: адам нәтиже алуға ұмтылады. Үлкен мақсаттар өмірде жетекші рөл атқарып, адамды жігерлендіреді. Күнделікті тұрмыста бірнеше мақсат қатар жүруі мүмкін, бірақ көбіне олар негізгі мақсаттарға бағынып отырады.
Іс-әрекет пен мінез-құлық айырмасы
Іс-әрекет жүйелі, ұйымдасқан, мақсатпен байланысқан болады. Ал мінез-құлық кейде нақты мақсатқа құрылмай, пассивтірек әрі спонтанды түрде көрінуі мүмкін.
Мотив түрлері
Мотивтер әртүрлі болуы мүмкін: органикалық, функционалдық, материалдық, әлеуметтік, рухани.
- Органикалық — табиғи қажеттіліктерді (өсу, өзін-өзі сақтау) өтеу.
- Функционалдық — белсенділіктің өзінен қанағат табу (мысалы, спорт).
- Материалдық — тұрмыстық қажеттіліктерді қамтамасыз ету.
- Әлеуметтік — ортада орын алу, мойындалу, құрметке ұмтылу.
- Рухани — өзін-өзі дамыту, білімін тереңдету.
Іс-әрекеттің пәні, әрекет және операция
Іс-әрекет нақты бір пәнмен байланысты: танымдық іс-әрекетте пән — мәлімет пен білім; оқу іс-әрекетінде — білім, білік, дағды; еңбек әрекетінде — жасалатын материалдық немесе рухани өнім.
Кез келген іс-әрекеттің құрылымында әрекет және операция болады:
- Әрекет — саналы мақсатқа бағынатын дербес бөлік (мысалы, кітапты алу, оқу, дайындалу).
- Операция — әрекетті орындаудың тәсілі.
Іс-әрекетті жүзеге асыру құралдарына әрекет пен операцияны орындауға қажет құрал-сайман, инструменттер жатады.
Ішкі және сыртқы компоненттер
Адам іс-әрекетінің ішкі компоненттеріне орталық жүйке жүйесінің анатомиялық-физиологиялық құрылымдары және іс-әрекетті реттейтін психикалық процестер жатады. Сыртқы компоненттер — тәжірибелік орындауда көрінетін қимыл-қозғалыстар.
Даму мен қайта құрылу барысында сыртқы әрекеттер ішкі жоспарға ауысып, керісінше қажет кезде қайтадан сыртқы орындалуға шығуы мүмкін.
Адам іс-әрекетінің жануар белсенділігінен айырмасы
Адамның іс-әрекеті материалдық және рухани құндылықтар жасап, табиғатты өзгертуге және қоғамды дамытуға бағытталады. Тарихи даму үдерісінде адам өз әрекеті арқылы жетіліп отырды: іс-әрекет тек тұтынушылық емес, шығармашылық және жасампаздық сипатта да жалғасады.
Адамға тән белгілер
- мәдени-тарихи тәжірибеге сүйенеді және оны жалғастырады;
- құралдар мен тілдік белгілерді қолданады;
- өз қажеттілігі мен қабілетін саналы түрде қайта құрып, дамыта алады;
- іс-әрекет көбіне тәрбиемен, оқытумен қалыптасады.
Жануар белсенділігінің сипаты
- негізінен биологиялық қажеттіліктерді өтеуге бағытталады;
- көбіне эволюциялық және генотиптік негізде беріледі;
- тұтынушылық сипат басым болады.
Шығармашылық, қиял және шабыт
Шығармашылық тек ақын-жазушыға немесе суретшіге ғана тән емес. Қиял — ғылымда, техникада, мәдениетте, сондай-ақ күнделікті еңбекте және оқуда маңызды орын алатын психологиялық әрекет. Шығармашылық бар жерде қиял да бар; қиял — шығармашылықтың негізгі психологиялық құрамының бірі.
Мәселен, оқушының ережені саналы түсінуі немесе есепті өз бетінше шығара бастауы — шығармашылық элементі бар әрекет. Өйткені мұнда дайын үлгіні ғана қайталау емес, жаңа байланыстарды табу, шешім құрастыру жүреді.
Шабыт
Шабыт — адамның қабілеттері ерекше үйлесіммен, жоғары қарқынмен іске қосылатын күй. Шабыт үстінде жасалған еңбек көбіне нәтижелі болады. Бірақ шабыт өзінен-өзі келе салмайды: оған ұзақ дайындық, ойлану, материал жинау және жігерлі еңбек қажет.
Дағды және машықтану
Іс-әрекеттің жемісті болуы көп жағдайда дағдыларға машықтануға байланысты. Қажетті дағдылар меңгерілмесе, адам жұмысты тиімді ұйымдастыра алмайды, еңбек өнімділігі төмендеп, күнделікті міндеттерге шамадан тыс күш жұмсауға мәжбүр болады.
Педагогикалық үдерісте дағдының орны ерекше. Егер оқушы оқу барысында оқуға, жазуға, есеп шығаруға және басқа да тәсілдерге жүйелі түрде машықтанбаса, ол жақсы оқып, ғылыми негіздерді терең меңгеруі қиынға соғады.