Ғалымды замандастары
Әбу Абдаллах (кей деректерде — Әбу Жаббар) Мұхаммед ибн Мұса Әл-Хорезми (783–850) — адамзат өркениетінің қалыптасуы мен дамуына өлшеусіз үлес қосқан ұлы ойшыл. Ол көне өркениеттердің ірі ошақтарының бірі — Ежелгі Хорезм өлкесіндегі Хиуа қаласында дүниеге келген. Әл-Хорезми Шығыстың «жеті жұлдызының» бірі ретінде аталады және қазіргі алгебра ғылымының негізін салған тұлға ретінде әлемге танымал.
Негізгі сипаттама
- Ғалым-энциклопедист: математик, астроном, тарихшы, географ.
- Латынша аты: Algorismi / Algoritmi түрінде таралған.
- Мұрасы: «алгебра» және «алгоритм» ұғымдарының қалыптасуына тікелей ықпал еткен.
Бағдадтағы «Даналық үйі» және ғылыми орта
Әл-Хорезмидің ғылыми өмірінің негізгі кезеңі Араб халифатының орталығы болған Бағдад қаласындағы «Даналық үйімен» (Байт әл-Хикма) байланысты. Бұл академияға халифаттың түкпір-түкпірінен ғұламалар жиналып, мұнда ірі обсерватория мен сирек қолжазбаларға бай кітапхана жұмыс істеген.
Замандастары оны «Әл-Мажуси» деп дәріптеген. Араб тіліндегі бұл атау «Ғажайыптар иесі» деген мағынаны береді.
Негізгі еңбектері: ғылымның бірнеше саласын тоғыстырған мұра
Әл-Хорезмиге ірі көлемді бірнеше еңбек телінеді. Төменде деректерде жиі аталатын шығармаларының мазмұны ықшамдалып берілді:
Үндістан арифметикасы туралы кітап
Көне Үндістандағы есептеу тәсілдері мен амалдарын талдауға арналған.
«Ал-джабр» және «әл-муқабала» туралы қысқаша кітап
Алгебраның негізгі қағидаларын жүйелеп, есептеу әдістерін жинақтайды.
Астрономиялық таблицалар (зидж)
Аспан денелері мен ғаламшарлардың қозғалысын зерттеуге арналған жұлдызнамалық еңбек.
«Жер шары бейнесінің кітабы»
Елдер, өзен-көлдер, таулар мен шөлдердің орналасуын анықтап, картаға түсіруді мақсат етеді.
Астролябияны қолдану әдістері туралы кітап
Ортағасырлық астрономияда кең қолданылған аспапты пайдаланудың тәсілдерін түсіндіреді.
Күн сағаттары туралы кітап
Уақытты өлшеудің практикалық және астрономиялық негіздерін қарастырады.
Кейбір еңбектердің сақталу жайы
Деректерде аталған шығармалардың бәрі бірдей бізге толық жетпеген. Қолжазбаларға түсіндірме жазылып, көшірмелер жасалып, латын тіліне аударылған нұсқалары болғанымен, бүгінге дейін жоғарыда аталған мұралардың шамамен жетеуінің ғана көшірмелері немесе жалпы мазмұны сақталғаны айтылады. Адамзат тарихы мен мәдениетіне арналған соңғы еңбектердің кейбірі тек атауымен ғана белгілі.
«Алгоритм» ұғымының қалыптасуы
Әл-Хорезмидің арифметикаға қатысты еңбектерінің түпнұсқа арабша мәтіні толық сақталмағаны айтылады. Дегенмен, латынша қысқаша аудармасының бір нұсқасы Кембридж кітапханасында сақталған деген мәлімет бар. Онда ондық санау жүйесі туралы кең түсіндірме берілген.
Бүгінгі күні белгілі бір ережеге бағынатын, кезең-кезеңімен жалғасатын есептеу тәсілі «алгоритм» деп аталады. Бұл атаудың орнығуына Әл-Хорезмидің латынша есімі (Algoritmi) тікелей ықпал еткен.
Алгебра: теория мен практика тоғысқан жүйе
«Китаб мухтасар әл-джабр уа-л-муқабала» («Құрастырулар мен қарсы қоюлар (салыстырулар) туралы») атты еңбегі екі ірі бөлімнен тұрады: алгебра мен геометрия қағидалары және практикалық есептеулер.
Теориялық бөлімінде сызықтық және квадрат теңдеулерді шешу жолдары жүйеленеді. Бұл еңбек кейінгі ғасырларда математиканың тілі мен құрылымын түбегейлі өзгерткен негізгі бастаулардың бірі саналады.
Астрономия, күнтізбе және уақыт есебі
Әл-Хорезмидің келесі бір бағыттағы еңбектері тригонометриялық және астрономиялық таблицаларға (зидждерге) арналған. Олар хронология мен күнтізбе мәселелерінен бастау алып, әртүрлі дәуірлердің уақыт есебін салыстыруға мүмкіндік береді.
Араб ай күнтізбесі мен Юлиан күнтізбесін салыстыра отырып, «тасқын су дәуірі» (Нұх пайғамбар заманы), Селевк дәуірі және өзге де тарихи кезеңдер туралы мәліметтер келтіреді.
География және карта жасау: тәжірибе мен экспедиция
Оның география саласындағы еңбегі де айрықша. Әл-Хорезми адам мекендейтін құрылықтарды, халықтарды, жер бедерін, өзен-көлдерді, тау мен құмды өңірлерді, теңіз-мұхиттарды, мемлекеттер мен қалаларды, сондай-ақ сауда жолдарын қамтитын географиялық карта құрастырған.
Бұл мақсатта ол саяхатшылар мен алыс сапар шеккен саудагерлердің деректерін пайдаланып қана қоймай, Византия, Хазария және Ауғанстан өңірлеріне ғылыми экспедициялар ұйымдастырған. Кейбір сапарларға шәкірттерімен бірге зерттеуші ретінде өзі де қатысқан. Мысалы, карта жасау барысында меридиан доғасының бір градусының ұзындығын анықтауға қатысты дәл есептеулер жүргізгені айтылады.
Тарихи бағалау және қызмет жолы
Ғылым тарихын зерттеген Джордж Сартон Әл-Хорезмиді «адамзат тарихындағы ең ұлы математиктердің бірі» деп бағалаған.
Әл-Хорезми халиф Әл-Мамун (813–833) тұсында Бағдадтағы «Даналық үйі» кітапханасын басқарғаны айтылады. Ал халиф Әл-Уасиқ (842–847) кезеңінде Хазарияға бағытталған ғылыми-зерттеу экспедициясын басқарған деген дерек кездеседі.
1983 жылы әлем жұртшылығы ұлы ғалымның туғанына 1200 жыл толуын халықаралық деңгейде атап өтті.