XIX ғасыр қазақ халқының әдебиеті тарихындағы аса күрделі, шиеленісті кезең
XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің өрбу жолдары
Қазақтың көркем сөз өнері ұзақ әрі күрделі жолдан өтті. Жырау мен ақын дәстүрінің ауыз әдебиеті арнасынан біртіндеп бөлініп шығуы бірнеше ғасырларға созылды. XIV–XV ғасырлардан бастап аты мәлім ақын-жыраулар көріне бастағанымен, олар ұзақ уақыт бойы шығармаларын ауызша таратып, көбіне тарихи оқиғалар мен тұлғалар төңірегіндегі толғаныстар шеңберінен аса бермеді.
Ұзақ үрдіс
Авторлық айқындалу бір сәтте емес, ғасырлар бойы жүрді.
Іріктеу
Уақыт сынынан «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» ғана өтті.
Жаңа мазмұн
XVIII–XIX ғасырларда поэзия қоғамдық шындықты нақты суреттеуге бет бұрды.
Ауызша дәстүр және авторлықтың көмескіленуі
Ерте кезеңдерде ақын-жыраулар аз болды деу шындыққа жанаспайды. Керісінше, шығарманың ауызша тууы мен ауызша сақталуы салдарынан көптеген туындылар автор атымен жетпей, халықтық мұраға айналды. Бұл жерде мәселе жеке тұлғаны ұмытуда емес, көркем сөздің қадірін айтушысына қарап емес, айтқанына қарап бағалайтын дәстүрдің қалыптасуында еді.
Қазақ сөз мәдениетінің өлшемі
Көркем туындының «кім шығарғаны» емес, оның мазмұны мен көркемдік қуаты алдыңғы қатарға шықты. Осы табиғи іріктеу тәсілі арқылы мәтін сақталып, автор есімі жол-жөнекей көмескіленіп отыратын жағдайлар жиі болды.
XVIII ғасыр: тарихи күйзеліс және поэзияның жалпыхалықтық тынысы
XVIII ғасыр қазақ халқының саяси-экономикалық әрі рухани дамуында айрықша орын алады. Бұл кезеңде салт-сананың, тілдің және қоныс бірлігінің орнығуы күшейді. Алайда сыртқы қауіп те ұлғайды: жоңғар шапқыншылығы қазақ қауымын ауыр сынаққа салды.
«Ақтабан шұбырынды» қасіреті
1723 жылғы зұлматта Жетісу мен Сыр бойындағы ел үдере көшіп, жұртынан, малынан, тірегінен айырылды. Бұл оқиға халық жадында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атауымен сақталды.
Поэзияның жаңа міндеті
Ұзаққа созылған соғыс ұлттық сана-сезімді оятып, жүздер мен рулардың бірлігіне түрткі болды. Жыраулар ескі сюжеттерді жаңа тарихи шындықпен толықтырып, ерлік жырын жалпыхалықтық арнаға бұрды.
Саяси тақырыптың ұзақ өмірі
Жоңғар оқиғасына байланысты туған жырлар XVIII–XIX ғасырлармен шектелмей, XX ғасырдың басындағы ақын-жырауларға дейін өзек болды. Себебі ел азаттығы үшін күрес тек хан әулетінің емес, көбіне үш жүздің баласынан құралған халық қосындарының ортақ ісі еді.
XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың басы: қоғамдық шындыққа бетбұрыс
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың алғашқы кезеңінен бастап поэзияда қоғам тұрмысының нақты көріністерін, қайшылықтарын, әділетсіздік пен теңсіздік мәселелерін ашық суреттеуге айқын бетбұрыс жасалды. Осы дәуірде Атырау, Сыр, Есіл, Нұра, Ертіс, Жетісу бойы, Қаратау, Ұлытау, Алатау, Шыңғыс өңірлерінен шыққан көптеген ақындар әртүрлі шеберлік мектептерін қалыптастырып, поэзияны көркемдік биікке көтерді.
Тақырып кеңеюі
Жер мен Ел тақырыбы жаңа мазмұнға ие болып, саяси-әлеуметтік нақтылықпен жырланды: атажұрт, атамекен ұғымдары басты идеялық өзекке айналды.
Жанрлық түрлену
Толғау мен тебіреніс үлгісі жаңа символикамен байып, өлең өлшемдері еркін құбылып, поэзия көпқырлы өріске шықты.
XIX ғасыр: отарлау қысымы және әдебиеттің қоғамдық миссиясы
XIX ғасыр — қазақ әдебиеті тарихындағы күрделі де шиеленісті кезең. Жаугершілік замандардың беті қайтқанымен, саяси күрестің жаңа, сұрқия сипаты күшейді: Ресей патшалығы мен Қоқан хандығының қыспағы қазақ даласының тынысын тарылтты. Бұл дәуірде отарлау саясаты біртіндеп жүйелі сипат алып, хандық басқару ыдырап, аумақтық-әкімшілік тәртіп орнықты.
1822 жылғы реформа және салдары
«Сібір қазақтары туралы жарғы» дәстүрлі биліктің тірек жүйесін әлсіретіп, саяси-әлеуметтік және шаруашылық тіршіліктің көптеген саласына ықпал етті. Бұл өзгерістер қоғам ішіндегі қайшылықтарды тереңдетіп, жер мәселесін ең ауыр әлеуметтік тақырыптардың біріне айналдырды.
Осы тарихи ахуал әдебиеттің өзегіне айналды: ақындар ұлы мұраттарды аңсап, елдің көкейіндегі сөзді батыл айтты. Халық жүрегін қозғамаған көркем сөздің ықпалы әлсірейтінін уақыттың өзі дәлелдеді.
Дәстүр жалғастығы
«Бес ғасыр жыраулары» мұрасындағы халықтық мұрат пен әлеуметтік сарын XIX ғасырда негізгі арқауға айналды.
Күйініш пен болжам
Адамдық пен ақиқаттың бұзылуына алаңдаған күңіреніс сарын жиіледі; Шернияз, Шортанбай, Махамбет, Дулат поэзиясы күшейді.
Ұлт-азаттық сөз
Тарихи жырлар азаматтық сөзге, кей тұста елдік ұранға айналып, әдебиеттің қоғамдық салмағын арттырды.
Кітап басудың басталуы: таралым мәдениетінің өзгеруі
XIX ғасырдағы әдеби-мәдени өмірде үш ірі құбылыс айқын байқалды: біріншісі — саяси-әлеуметтік өзгерістер; екіншісі — қазақ кітаптарының баспадан жарық көре бастауы; үшіншісі — әдебиеттің біртіндеп жаңа арнаға түсуі.
Алғашқы баспа кітаптар
Діни әдебиеттен кейінгі кең тарай бастаған кітаптардың қатарында «Сейфілмәлік» (1807, Қазан) аталады. Сондай-ақ «Иғлан наме», «Қисса-и-Шәкір-Шәкірат», «Атымтай», «Ер Тарғын» секілді мұралардың кітап болып басылуы ауызша дәстүрдегі сөздің жаңа таралу жүйесіне көшкенін көрсетті.
Бұл жаңалық ұлттық журналистика тарихымен астасып, әдебиеттің қоғамдық ықпалын күшейтті.
Ішкі Орда: жер қысымы және Исатай–Махамбет қозғалысы
Бұл дәуірде Ресей патшалығы даланы отарлау ісін батыл жүргізіп, хандық билікті жойып, аға сұлтандық әкімшілік тәртіпті енгізе бастады. Сырттай сайлау тәрізді көрінгенімен, жергілікті басқару ұлықтардың келісімінсіз іске аса бермейтін. Бөкей ордасында Жәңгір ханның билігі сақталғанымен, Ресеймен байланыс күшейіп, айырбас пен нарық қатынастары ұлғайды. Құнарлы жерлер үстем тап меншігіне бөлініп, қара халықтың жер қысымы арта түсті.
Көтерілістің алғышарттары
Халық пен хан-сұлтандар, патша әкімшілігі арасындағы наразылық 1830-жылдары ашық айқасқа ұласты. Елдің еңсесін түсірген әлеуметтік теңсіздік пен жер дауы шешуші факторға айналды.
1836–1837: шарықтау мен күйреу
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс шарықтау шегіне жеткенімен, қару-жарақтың аздығы мен ұйымдастырудағы әлсіз тұстар салдарынан жеңіліс тапты. Дегенмен қозғалыстың рухани үнін Махамбеттің отты жыры халық санасына терең сіңірді.
Әдебиеттің тарихи жауапкершілігі
XIX ғасырдағы поэзия отарлау дәуірінің қайшылығын, еркіндік аңсаған ұлттық арманды, әлеуметтік күйзелісті айқын бейнеледі. Осы кезеңдегі көркем сөз — тек эстетикалық мұра ғана емес, халықтың тарихи санасын тірілткен қоғамдық күш.