Қазақша рефераттар

Қазақ тілін оқытуда рейтинг жүйесін қолдану, студенттің қазақ тілінен білімін тест арқылы бақылау

Кәсіби-бағдарлы қазақ тілін оқыту және коммуникативтік құзыреттілік

Қазақстан Республикасының білім беруді дамыту тұжырымдамасында жоғары білім беру жүйесіне жаңа сана мен қоғамдық мәртебе беру, оны айрықша сала ретінде қабылдау қажеттігі атап көрсетіледі. Оның басты міндеті — жоғары білікті мамандарды озық даярлау, икемділігі мен білімділігін арттыру. Себебі қоғамды дамытатын да, экономиканы өркендететін де — кәсіби деңгейі жоғары, білікті маман.

Мамандардың біліктілігі мен кәсіби деңгейінің жоғары болуы оқу үдерісін сауатты ұйымдастырумен тікелей байланысты. Қазіргі қазақстандық білім беру жүйесіндегі өзгерістер жеке тұлғаның еркін дамуына, жоғары мәдениетіне, шығармашылық белсенділігіне, дербестігіне, бәсекеге қабілеттілігіне және бейімделгіштігіне бағытталған.

Білім беру саясаты және құзыреттілікке негізделген нәтижелер

Жоғары кәсіптік білімді дамытудың қабылданған тұжырымдамасына сәйкес үш деңгейлі білім жүйесі енгізіліп, бакалавриат, магистратура және PhD докторантура стандарттары жасалды. Бұл құжаттарда маман моделіне және кәсіби құзыреттілікке қойылатын талаптар нақты белгіленген.

Әлемдік білім беру кеңістігіне ену мақсатында білім беру стандарты оқу сапасын білім алушының әртүрлі қызмет салаларындағы мәселелерді өз бетінше шешу мүмкіндігін қамтамасыз ететін негізгі құзыреттіліктердің қалыптасуымен байланыстырады. Осыған сәйкес білім жүйесінің мақсаттары төмендегідей сараланады:

  • Өзектілікті шешу (зерттеушілік) құзыреттілігі — мәселені анықтау, талдау, зерттеу және шешім ұсыну дағдылары.

  • Ақпараттық құзыреттілік — ақпаратты табу, іріктеу, бағалау және қолдану қабілеті.

  • Коммуникативтік құзыреттілік — кәсіби және әлеуметтік ортада тиімді қарым-қатынас жасай алу.

Құзыреттілікке негізделген оқыту технологиясы білім алушының танымдық қызметінің заңдылықтарына, оқудағы құндылық бағдарға сүйеніп, зерттеушілік, шығармашылық және рухани-адамгершілік әрекеттерді дамытуға бағытталуы тиіс.

Коммуникативтік құзыреттілік: мәні және ғылыми негіздері

Құзыреттілік — білім алушының алған білімдері мен біліктерін күнделікті өмірде, сондай-ақ теориялық және практикалық мәселелерді шешуде қолдана алу қабілеті. ЖОО жағдайында маңызды міндеттердің бірі — студенттердің коммуникативтік құзыреттілігін арттыру, өйткені тіл ең алдымен коммуникация құралы ретінде қызмет етеді.

Жеке тұлғаға бағдарланған оқыту

Жеке тұлғаны дамыту мәселелері Л.С. Выготский, Д.В. Эльконин еңбектерінде, ал дамыта оқыту теориялары П.Я. Гальперин, Б.В. Давыдов, Л.В. Занков, Н.Ф. Талызина және қазақстандық ғалымдар Ф. Оразбаева, Ж.Ы. Намазбаева, С. Рахметова, М. Караев еңбектерінде жүйеленген.

Бұл бағыт сөйлесім мен қатысымдық іс-әрекет арқылы әрбір білім алушының дамуына, өз бетінше шешім қабылдауына, оқу мазмұны мен әдістерін таңдауға мүмкіндік береді.

Құзыреттілік пен құзырет арақатынасы

Құзырет — білім, тәжірибе, құндылықтар мен бейімділіктерге негізделген жалпы қабілет. Ол саналы іс-әрекет барысында қалыптасады және студенттің белсенділігіне тәуелді.

Құзыреттілік — құзыреттердің практикада іске асуы, яғни нақты әрекеттегі нәтижесі. Демек, білім алушыға құзыреттілікті дамыту үшін оқу үдерісінде шынайы жағдаяттар құрып, алған білімді қолдануға мүмкіндік беру қажет.

Коммуникативтік білім беру нәтижесінде болашақ маманда тұлғалық және әлеуметтік тұрғыдан интеграцияланған өзгеріс орын алады. Бұл өзгеріс мотивациялық-құндылықтық, когнитивтік, дүниетанымдық және коммуникативтік құрамдастар арқылы айқындалады.

Қазақ тілін кәсіби мақсатта оқытуды жетілдіру бағыттары

ЖОО-ның міндеттері екі арнада тоғысады: біріншіден, қоғам сұранысына сай оқытып-тәрбиелеу; екіншіден, адамзат мәдениетінің құндылықтары негізінде болашаққа қызмет ететін кәсіби маманды даярлау. Оқу материалын модульдерге бөлу уақытты тиімді пайдалануға, студенттің өз бетінше ізденуіне және коммуникативтік құзыреттілігін дамытуға жағдай жасайды.

Р. Шаханова ұсынған әдістемелік басымдықтар

  • Қазақ тілін оқытуды жаңа технологиялармен жаңарту және модульдік жүйені қолдану.

  • Рейтинг жүйесі және тест арқылы бақылауды жүйелеу.

  • Ара қашықтықтан оқыту және электронды оқулықтарды пайдалану.

Мұғалімнің кәсіби мақсаты

Коммуникативтік құзыреттілік жеке тұлғаның рухани өсуіне ықпал етеді және өзгелерді түсіне білуін дамытады. Сондықтан оқытушы мақсат қоя білетін, анық әрі дұрыс сөйлейтін, ойын еркін жеткізетін, тыңдай алатын және түсіне алатын тұлғаны қалыптастыруға бағыт ұстануы қажет.

Коммуникативтік құзыреттіліктің негізгі компоненттері

Коммуникативтік құзыреттілік төмендегідей құрамдастардан тұрады:

1) Коммуникативтік тәртіп аймағындағы білім

Қажетті тілдерді меңгеру, педагогика мен психология, логика, риторика, мәдениет және сөйлеу салалары бойынша білімнің болуы.

2) Коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілет

Іскерлік қатынастарды жедел орнату, белсенділік таныту, адамды дұрыс қабылдап-түсіну негізінде психологиялық ықпал ету және бірлескен әрекетте нәтижелі жұмыс жасау.

3) Тілді мәдени-танымдық арна ретінде пайдалану

Қазақ халқының рухани және тарихи-мәдени мұрасын тіл арқылы таныту; тарих, мәдениет, әдебиет, салт-дәстүр туралы білімді тереңдету; ресми-іскери қатысымға тән тілдік үлгілерді меңгеру және мамандыққа қатысты ісқағаздарын жазуды үйрену.

4) Вербалды және вербалды емес қарым-қатынас мәдениеті

Сөйлеу техникасы, риторикалық амалдар, дәлелдеу және келіссөз жүргізу тәсілдері, кәсіби-педагогикалық әдепті сақтау, ұғымдық ақпаратты мақсатты қолдану, сөйлеу мәдениетін меңгеру және вербалды емес құралдарды орнымен пайдалану.

Кәсіби мәтін, тілдесім әрекеті және этнографиялық лексика

Заманауи білім беру үдерісі жеке тұлғаға бағытталып, тіл үйренушінің іскерлігі мен коммуникативтік құзыреттілігін дамыту міндеттерімен ұштасқандықтан, қазақ тілінің білім мазмұнын құруда әдіснаманы дұрыс таңдау ерекше мәнге ие. Бұл үшін озық технологияларды және ұтымды әдіс-тәсілдерді қолдану қажет.

Қоғам дамуының қазіргі кезеңінде жоғары оқу орындарында болашақ мамандардың ізденімпаздығын қалыптастыру, шығармашылық ойлау қабілетін жетілдіру, рухани дүниесін дамыту мақсатында этнографиялық лексиканы тілдесім әрекеті арқылы оқытудың маңызы артады. Мұндай жұмысты жүйелеу үшін мамандыққа қатысты оқытуға арналған әдістемелік зерттеулер мен еңбектерге талдау жасау қажет.

Әдістемелік жүйені құраудың өзегі

  • Қатысымдық бағыттың лингвистикалық негізі: сөйлесім әрекеті және мамандыққа қатысты кәсіби мәтіндер (олардың түрлері).

  • Кәсіби тілдік қатынасты дамыту: тілдік тұлғаның қатысымдық құзыреттілігін жетілдіру және қазақша сөйлеуді кәсіби қарым-қатынас тілі ретінде қалыптастыру.

  • Лексикалық минимумды танымдық-бағдарлы оқыту; грамматикалық минимумды мамандыққа сай мәтіндер мен жаттығулар арқылы меңгерту; мамандыққа байланысты оқыту технологиясына арналған әдістемелік кешен құрастыру.

Қорытынды

Қорытындылай келгенде, студенттердің коммуникативтік құзыреттілігін дамыту кәсіби-бағдарлы интерактивті технологиялар аясында білім беру парадигмасының өзгеруімен тығыз байланысты. Бұл үдеріс бақылаудан — өзіндік бақылауға, әлеуметтік дамытудан — өзіндік дамуға, монологтан — диалогқа, түсіндіруден — түсінуге көшуге негіз болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Н.Ә. Назарбаев. «Қазақстан-2050» Стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты атты Жолдауы. Астана, Ақорда.
  2. Р. Шаханова. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде қазақ тілін мамандыққа қатысты оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері: докторлық диссертация. Алматы, 2003. 52 б.

Автор туралы мәлімет

Жақанова Г. — Абай атындағы ҚазҰПУ, аға оқытушы. Қазақстан, Алматы.