Ақшаның металдық теориясы
Ақшаның металдық теориясы
Ақшаның металдық теориясы капиталдың алғашқы қорлану кезеңіндегі меркантелистердің (Томас Мэн және т.б.) көзқарастарымен байланысты. Бұл бағыт қоғамның байлығын ақшамен өлшеуге бейім болып, ақшаны бағалы металдармен теңестірді. Олардың пікірінше, қоғамның нағыз байлығы — алтын мен күміс, яғни табиғаты бойынша «нағыз ақша» болып саналатын металдар.
Теорияның негізгі ұстанымы
Теория фетишистік сипатқа ие: оның пайымдауынша, ақша рөлін алтын, күміс сияқты кез келген бағалы металл атқара алады. Ал ақша — адамдар арасындағы тауар шаруашылығына тән өндірістік қатынастарды білдіретін әлеуметтік-экономикалық құбылыс екені екінші қатарға ығыстырылады.
Ресейдегі металдық көзқарас: М. М. Сперанский
Ресейде металдық теорияны қолдағандардың бірі — көрнекті мемлекет қайраткері М. М. Сперанский (1771–1839). Оның тұжырымдарының өзегі: ақшаға «нағыз ақша» ретінде тек металл ақшаны ғана тану қажет. Сперанский ең берік ақша материалы ретінде күмісті жоғары бағалады.
XIX ғасыр және алтын айналысының шектеулілігі
Ақшаның қызметтерін орындауда металдың рөлін XIX ғасыр теоретиктері де қолдады. Алайда бұл — ақша жүйесінің күрделірек формаларына өтудің тарихи кезеңі ғана еді. Алтын айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғасырдағы әлемдік экономиканың ауқымына сыймады.
Экономикалық талап
Өндірістің дамуы ақша базисінің экономикалық қатынастарға сай, адекватты түрін талап етті. Объективті түрде металдық жүйенің негізінде жаңа төлем әдістері мен формалары қалыптасып, олар несиеге сүйенді.
Кеңейтілген түсінік
Неміс экономистері ақшаға тек бағалы металдарды ғана емес, сондай-ақ металға айырбасталатын Ұлттық банктің банкноталарын да жатқызды. Сол кезеңде металдық теория ақша реформаларын негіздеуде жиі қолданылды.
Алтын стандартына қайта оралу идеялары
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз экономистері Ж. Рюэфф пен М. Дебре, сондай-ақ ағылшын экономисі Р. Харрод халықаралық айналысқа алтын стандартын енгізу идеясын ұсынды. Бұл ұсыныстар 1970-жылдардың басында жойылған Бреттон–Вудс валюталық жүйесінен кейін жаңа алтын стандартына қайта көшуге ұмтылыспен байланысты болды.
Р. Рейган кезеңіндегі талқылау
АҚШ-тың экс-президенті Р. Рейган сайлауалды науқан кезінде алтын стандарты қайта оралуы мүмкін деп санады. 1981 жылдың қаңтарында, президенттік қызметі барысында, осы мәселе бойынша арнайы комиссия құрылды. Алайда комиссия алтын стандартын енгізудің қажеттілігі жоғары емес деген қорытындыға келді.
Жалпы, алтын стандартының мәні нарықтың күрделенуі, ұлғаюы және дамуымен бірге өзгеріп отырды. Қағаз-несиелік ақшаларды алтын қорымен жасанды түрде сәйкестендіру натуралдық айырбасқа жақындатуы немесе бақылаусыз, стихиялы ақшалай эквивалентке ұласуы мүмкін. Өйткені алтын қорының өсімі физикалық тұрғыдан экономикалық өсім қарқынына ілесе алмайды. Нәтижесінде ақша бірлігінің құны шамадан тыс өсіп, айырбасталушылық (экономикалық бөлінгіштік) сияқты маңызды қасиеттер әлсіреуі ықтимал.
Бүгінгі алтынның экономикалық рөлі
- Капиталды инфляциядан сақтайтын құрал ретінде.
- Несие алуды қамтамасыз ететін кепілдік база ретінде.
- Маңызды өнеркәсіптік шикізат ретінде.
Монетаның пайда болуы және мәні
Металдың ақша ретінде қызмет етуі барысында монеталар біртіндеп қалыптасты. Саудагерлер (көпестер) табының бөлінуімен алғашқы монеталар пайда болып, бұл ақшаның қалыптасуындағы соңғы кезеңдердің бірін сипаттады.
Монета деген не?
Монета — формасы, сыртқы пішіні және салмақтық құрамы заңмен бекітілген металдан жасалған ақша белгісі. Монетаның бет жағы — аверс, екінші жағы — реверс, ал жиегі — гурт деп аталады.
Толық құнды ақша
Егер монетаның номиналды құны оның құрамындағы металдың құнына сәйкес келсе, ол толық құнды ақша болып саналады.
Биллонды ақша
Номиналы құрамындағы металл құнынан төмен монеталар толық құнды емес, яғни биллонды ақшалар деп аталады.
Монометаллизм және алтын монометаллизмінің түрлері
Монометаллизм
Монометаллизм — жалпыға бірдей эквивалент рөлін бір ғана металл атқаратын ақша жүйесі.
Алтын монометаллизмінің 3 түрі
Алтын монета стандарты: алтын монеталарының айналыста жүруі, алтынның ақша қызметін атқаруы және құн белгілерінің алтын монеталарға өсу құны бойынша еркін айырбасталуы.
Алтын құйма стандарты: Ұлыбритания мен Францияда енгізілді; банкноттар заңмен белгіленген соманы ұсынғанда алтын құймаларына айырбасталды.
Алтын девиз стандарты: Германияда, Австралияда, Норвегияда және басқа елдерде қолданылды; банкноттардың алтынға тікелей емес, шетел валютасына (девизге) айырбасталуы. Бұл бір ел валютасының басқа ел валютасына тәуелділігін көрсетеді.
Тарихи мысал ретінде б.з.д. III–II ғасырларда Римде мыс монометаллизмі болғаны айтылады. Ресейде 1843–1852 жылдары күміс монометаллизмі жүргізілді, ал 1897 жылы II Николай патша тұсында алтын стандарты енгізілді. Түрікше «акче» сөзі мен қазақша «ақша» атауы «ақ» сөзінен, яғни күміс монетаның түсіне байланысты шыққаны жиі аталады.
Несиелік ақшалар
Несиелік ақшалар — алтынның орнына несие негізінде келген құнның қағаз түріндегі белгісі. Олар несие беруші мен несие алушы арасындағы қарыз капиталының қозғалысын көрсетеді және төлем құралы ретінде дербес өмір сүру формасын қабылдайды.
Несиелік ақшалардың негізгі түрлері
- Вексель
- Банкнота
- Чек
- Несие карточкалары