Чекпен есеп айырысу

Бүгінгі таңда экономиканың дамуы, экономикалық қарым-қатынастардың жаңа формаларының қалыптасуы және төлем жүйесінің жан-жақты жетілуі нәтижесінде ақшаның жаңа түрлері пайда болуда. Бұл формалар өзінің ерекшеліктеріне байланысты бірқатар экономикалық операцияларды жүргізуді анағұрлым тиімді етеді. Мұндай жаңа ақша түрлерінің негізгілерінің бірі — несиелік ақшалар.

Несиелік ақшалардың негізгі түрлері

Вексель

Қарызды өтеуді бекітетін жазбаша міндеттеме.
Банкнота

Орталық банк шығаратын ақша бірлігі.
Чек

Банкіге берілетін төлем туралы жазбаша бұйрық.

Вексель: қарызды өтеудің құқықтық құралы

Өндіріс пен сауда айналымында (өнім өндіру, сату және коммерциялық қызмет көрсету кезінде) өндіруші-жабдықтаушы көбіне қаржы қорының жетіспеуі сияқты жағдайларға тап болады. Мұндайда сатып алушы жабдықтаушымен есеп айырысуды кейінге қалдырып, өнім несиеге сатылады. Несиені қайтару кезеңінде несиелік ақшалардың бір түрі — вексель қолданысқа енеді.

Анықтама

Вексель — белгіленген мерзім өткеннен кейін иесіне вексельде көрсетілген соманы қарыз алушыдан талап етуге құқық беретін, қатаң нысанда рәсімделген жазбаша қарыздық міндеттеме. Ол қарызды өтеудегі заңды түрде бекітілген төлем міндеттемесі әрі бағалы қағаз болып саналады.

Вексельді борышқор (вексель беруші) тауарды несиеге алған кезде тауар сатушыға (вексель ұстаушыға) береді. Оның мәні — белгілі бір соманы төлем уақыты жеткенде келісілген жерде өтеу үшін сатып алушының сатушыға берген міндеттемесі.

Вексель несиені өтемеу қаупімен байланысты болғандықтан, оны төлем құралы ретінде қабылдау белгілі бір деңгейде сенімге сүйенеді. Серіктестер бірін-бірі бақылап, төлем қабілетін тек ағымдағы сәтте ғана емес, төлем мерзімі жеткенге дейінгі болашақ қаржылық мүмкіндігі тұрғысынан да бағалайды. Осы өзара сенім мен жауапкершілік нарықтық қатынастардың дамуына ықпал етеді.

Вексельдің басқа қарыз міндеттемелерінен 3 айырмашылығы

1) Дерексіздігі

Қарыздың қандай жағдайға немесе мақсатқа алынғаны көрсетілмейді.
2) Даусыздығы

Қандай себеппен алынғанына қарамастан, міндетті түрде өтелуі тиіс.
3) Айналымдылығы

Вексель ұстаушы оны басқа тұлғаларға бере алады.

Осы қасиеті вексельді қолма-қол ақшаның орнына айналыс қаржысы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Сондықтан вексельді кейде «сауда ақшасы» деп те атайды.

Жай вексель (соло)

Қазақстан Республикасының “ҚР-дағы вексель айналысы туралы” заңындағы түсініктеме бойынша, жай вексель — вексель ұстаушыға көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап ету бойынша төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.

Аудармалы вексель (тратта)

Аудармалы вексель — вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы ұстаушыға (ремитентке) төлеу туралы үшінші тұлғаға (трассатқа) вексель берушінің (трассанттың) еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын вексель.

Банкнота: орталық банктің ақша белгісі

Несиелік ақшалардың келесі түрі — банкнота. Банкнота (ағыл. bank-note — “банк билеті”) — орталық банктің айналысқа шығарған әртүрлі номиналдағы ақша бірліктері.

Банкнотаның вексельден негізгі айырмашылықтары

Мерзімділігі

Вексель — мерзімді қарыздық міндеттеме, ал банкнота — мерзімсіз қарыздық міндеттеме.

Кепілдігі

Вексельді жеке кәсіпкерлер шығарып, жеке кепілдікке сүйенеді; ал банкнотаны қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.

Классикалық банкнота

Классикалық банкнота — банкнотаның алғашқы пайда болған формасы ретінде алтынға еркін айырбасталатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген орталық банктің билеті.

Жай банкнота

Жай банкнота — қазіргі кездегі айналысқа шығарылған орталық банк билеті. Ол металға айырбасталмайды және орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.

Қазіргі айналыстағы жай банкноталар алтынмен тікелей қамтамасыз етілмейді. Дегенмен олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталады және қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.

Чек: банкіге берілетін төлем бұйрығы

Чек — ағымдағы шот иесінің чек ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу немесе басқа ағымдағы шотқа аудару туралы өз банкісіне берген жазбаша бұйрығы. Алғашқы чектер тарихта 1683 жылы Англияда пайда болған.

Чектердің негізгі түрлері

Ақшалай чек

Банктен қолма-қол ақша алуға арналған.
Атаулы чек

Белгілі бір тұлғаның атына жазылады, аударылмайды.
Ордерлі чек

Индоссамент арқылы басқа тұлғаға беруге болады.
Есеп айырысу чегі

Заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуда қолданылады.
Жол чегі

Туристік сапарларға арналған төлем құралы.
Кепілдендірілген чек

Банктің көрсетілген соманы төлеуге кепілдігін білдіреді.

Чекпен есеп айырысу логикасы (қадам-қадамымен)

1) Сатып алушы банкке чектік кітапша беру туралы өтініш жасап, қосымша төлем тапсырмасын береді.
2) Банк чектік кітапшаны береді және төлем тапсырмасындағы соманы жеке шотқа аударады.
3) Жабдықтаушы тауарын жөнелтеді.
4) Тауарлар мен қызметтер үшін чекпен есеп айырысу жүргізіледі.
5) Жабдықтаушы чекті банкке ұсынады; банк сатып алушының шотынан соманы шегеріп, оны жабдықтаушының шотына аударады.

Чек арқылы есеп айырысудың қолайлылығы

Төлеуші тауарды алғанға дейін төлеуді қаламай, ал жабдықтаушы төлемге кепіл болмайынша тауарын жібергісі келмеген жағдайда.
Сатушы (контрагент) белгісіз немесе жаңа болған жағдайда.

Қазақстанда чек арқылы төлемдерді жүргізу 1990-жылдардың ортасынан бастап қолданылды. Осы кезеңде Қазақстан Ұлттық Банкі чек арқылы есеп айырысу ережесін және чектердің клирингін жүргізуге арналған клирингтік палата туралы ережені әзірледі.

Алайда чекті өңдеудің еңбек сыйымдылығы, жалған чектер тәуекелі, банкке бару қажеттілігі, қолдану мәдениетінің жеткіліксіздігі, қорғаныс деңгейінің төмендігі және өңдеу мерзімінің ұзақтығы салдарынан бұл құралдың айналымы кең көлемде орнықпады. Жедел аударымдар мен төлемдер жағдайында чектің тиімсіздігі айқын байқалды.

Қазақстанда чек айналымын жетілдіруге ұсыныстар

Клирингтік палатада чектерді клирингтік өңдеу белсенділігін арттыру.
Чекке төлем құралы ретінде сенімді күшейту үшін ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу.
Тұрақты құқықтық базамен қамтамасыз ету.
Шетел тәжірибесін ұлттық экономиканың ерекшеліктеріне бейімдеп енгізу.

Қазіргі кезеңде еліміздегі чекті пайдалану тәртібі 1998 жылғы 5 желтоқсандағы ҚР Ұлттық банк Басқармасының №266 қаулысымен бекітілген ережеге сәйкес жүзеге асырылады.

Электронды ақша: жаңа төлем инфрақұрылымының өзегі

Соңғы жылдары дәстүрлі ақшаны электронды ақшаға ауыстыру тақырыбы жиі талқыланып келеді. Пластикалық карталардың кең таралуы және интернет арқылы төлем жасау жүйелерінің дамуы электронды ақшаны қоғамдық маңызы бар мәселеге айналдырды.

1990-жылдардан бастап дамушы елдерде қолма-қол ақшаның жаңа түрі ретінде электронды ақшаны енгізу жобалары жүргізілді. Қағаз және металл ақшаға қарағанда, электронды ақша ақша қызметін пластикалық карта немесе компьютер жадысындағы электрондық жазба (импульс) арқылы атқарады.

Негізгі мәселе: ақша-несие жүйесіне ықпалы және реттеу

Электронды ақшаны енгізудегі басты мәселе — оның елдің ақша-несие жүйесіне әсері. Ұлттық банк ақша-несие саясатының негізгі реттеушісі болғандықтан, электронды ақшаны енгізу ең алдымен реттеу тетіктерін айқындауды талап етеді.

Эмиссияға рұқсат және эмитенттерді анықтау

Кім шығара алады және қандай шартпен шығарады деген сұрақтар.
Айналысты ұйымдастыру және реттеу

Төлем инфрақұрылымы, есеп айырысу тәртібі, бақылау механизмдері.
Тәуекелдерді басқару

Алаяқтық, техникалық ақау, өтімділік және операциялық тәуекелдер.

Ақша массасына ықпал ету логикасы

Электронды ақшаны есепке алмау жағдайында оны дәстүрлі ақшаға айырбастағанда M0 агрегаты төмендеп, депозиттер ұлғаюы мүмкін. Нәтижесінде M1 өсіп, жалпы ақша массасының ұлғаю ықтималдығы артады. Сондықтан орталық банк электронды ақша эмиссиясының көлемін шектеу және мониторинг жүргізу қажеттілігіне тап болады.

Кесте 1. Жекелеген елдердегі ақша массасы мен электронды ақшалардың арақатынасы

Елдер	Халық (млн)	Ақша массасы (млрд $)	Электронды ақшамен қамтамасыз ету ($/адам)	Электронды ақшалардың есептік көлемі (млрд $)	Үлесi (%)
АҚШ	267,9	1280	200–400	53,6–107,2	4,2–8,4
Франция	58,61	326,1	200–400	11,7–23,4	3,6–7,2
Германия	82,07	507,34	200–400	16,4–32,8	3,2–6,5
Жапония	125,64	1569,23	200–400	25,1–50,3	1,5–3,2
Швейцария	7,09	97,7	200–400	1,4–2,8	1,4–2,9
Ресей	147,1	45,4	25–50	3,7–7,4	8,1–16,3
Қазақстан	15,00	12,57	25–40	0,37–0,6	2,9–4,77

Кесте деректері электронды ақшаның дамуы Қазақстанда дамыған елдермен салыстырғанда төмен екенін көрсетеді. Дегенмен соңғы жылдардағы цифрлық төлемдерді дамыту шаралары бұл айырмашылықты қысқартуға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Ақша — экономиканың басты категорияларының бірі. Кез келген тауар айналысында ақша айырбас құралы қызметін атқарады; тауар мен ақша өзара ажырамас байланыста болады.
Ақша — жалпыға бірдей эквивалент: онда барлық тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдал ретіндегі қатысуымен еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жүзеге асады.
Тарихи тұрғыда жалпыға бірдей эквивалент рөлі алтынға тән болды. Алайда қазіргі қоғамда алтын құн өлшемі ретінде сақталғанымен, жалпы ақша айналысында кең қолданылмайды; оның орнын қағаз және несие ақшалары басты.

Металл ақшадан қағаз ақшаға өтудің негізгі себептері

Алтын өндірісі тауар өндірісінің өсу қарқынына ілесе алмай, айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық өтей алмады.
Жоғары құнды алтын ақша ұсақ құнды күнделікті айналымға тиімді қызмет көрсете алмады.
Алтын стандарты өндіріс пен тауар айналымын жеткілікті деңгейде ынталандырмады.

Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды өткізуде, тауарлы емес төлемдер мен есеп айырысуларды жүзеге асыруда қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы. Оның объективтік негізінде тауар өндірісі жатыр. Қолма-қол және қолма-қолсыз формалар арқылы тауар айналысы, сондай-ақ несиелік және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге асырылады.

Қазақстанда ұлттық деңгейдегі ақша реформасы 1993 жылғы 15 қарашадан бастап ұлттық валюта — теңгенің айналысқа енгізілуімен жүзеге асты. 2006 жылғы 15 қарашадан бастап жаңартылған теңге банкноттары айналымға шықты: қорғаныс деңгейі күшейтіліп, халықаралық ақша стандарттарына сай жетілдірілді. Бұл теңгенің халықаралық экономикалық қатынастардағы беделін арттыруға мүмкіндік береді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

“ҚР-да ұлттық валютаны енгізу туралы” ҚР Президентінің заң күші бар жарлығы, 12.11.1993.
“ҚР-ның ақша жүйесі туралы” ҚР Заңы, 13.12.1996.
“ҚР-ның вексель айналысы туралы” ҚР Заңы, 28.04.1998.
Деньги, кредит, банки: учебник / Под ред. О.И. Лаврушина. Изд. 2-е. Москва, 1999.
Сейітқасымов Ғ.С. Ақша, несие, банктер: оқулық. Алматы: Экономика, 2001. 466 б.
Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2004. 248 б.
Абрамова М.А., Александрова Л.С. Финансы, денежное обращение и кредит: учебное пособие. Москва, 1996.
Көшенова Б. Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары: оқу құралы. Алматы: Экономика, 2000.
Бункина М.К. Деньги, банки, валюта: учебное пособие. Москва, 1994. 173 с.
Добрынин А.И., Тарасевич Л.С. Экономическая теория. Санкт-Петербург, 2001. 362 с.
О текущей ситуации на финансовом рынке. Банки Казахстана, №9(8), 2005. 2–3 стр.
Вестник КазНУ. Серия экономическая, №3, 2005. 33–35 стр.
Баймуратов У.Б. Электронные деньги: проблемы и перспективы. Банки Казахстана, №9, 2005. 18–21 стр.
Омарбаева А.К. “Ұлттық ақша өлшемінің валюталық бағамын реттеу жөніндегі валюталық саясат”. ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы, №1, 2004.
Статистикалық мәліметтер. Банки Казахстана, 2005–2006. 89-бет.