Нарықтық экономика өзін
Нарық үлгілері және тауарлы шаруашылықтың түрлері
Нарықтың бірнеше үлгісін бөліп көрсетуге болады: дамымаған, дамыған, реттелетін, деформацияланған. Әрбір нарық үлгісіне тауарлы шаруашылықтың өзіне тән моделі сәйкес келеді.
I. Дамымаған нарықтағы тауарлы шаруашылық
- Тауар өндіруші өз меншігіндегі өндіріс құрал-жабдығымен өзі еңбек етеді.
- Өндірілген өнім өндірушінің иелігінде болады.
- Өндірілген тауардың бәрі бірдей сатылмайды: тек бір бөлігі ғана нарыққа шығады.
- Тауарлы шаруашылық жалпыға ортақ сипатқа толық ие болмайды.
II. Дамыған нарықтағы тауарлы шаруашылық
Бұл кезеңде тауарлы шаруашылық жалпылама сипат алады және мынадай белгілермен ерекшеленеді:
- Адамның жұмыс күші тауарға айналады.
- Өндірісте жалдамалы жұмысшылар еңбек етеді.
- Өндірілген өнімнің басым бөлігі нарық арқылы сатуға арналады.
Еркін бәсеке қарқынды дамығандықтан, бұл кезеңді еркін бәсеке дәуірінің капитализмі немесе еркін экономика деп те атайды.
III. Реттелетін нарықтағы тауарлы шаруашылық
Бұл модель экономикада мемлекеттік және жеке сектордың қатар болуымен сипатталады. Мемлекеттік реттеудің негізгі формалары:
- заң шығару (құқықтық реттеу);
- салықтық саясат;
- қаржылық реттеу.
Реттелетін нарықтың тауарлы шаруашылығы бірнеше модельге бөлінеді:
Әлеуметтік нарықтық шаруашылық
Аралас экономика
Корпоративтік экономика
IV. Деформацияланған нарықтағы тауарлы шаруашылық
Бұл модель әкімшіл-әміршіл экономикаға тән. Ол төмендегідей үрдістермен сипатталады:
- қоғамдық еңбек бөлінісін қатаң шектеу;
- машиналы өндіріс пен ұлттық экономиканы ұдайы әкімшілік реттеу;
- еркін нарықтық қатынастарды басып тастау.
Тауарлы шаруашылық пен нарықтық экономиканың арақатынасы
Тауарлы шаруашылықтың даму кезеңдеріне жасалған қысқаша шолу тауарлы шаруашылық пен нарықтық экономика арасында абсолюттік теңдік жоқ деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, нарықтық экономиканың негізгі тірегі тауарлы шаруашылық екендігі күмәнсіз.
Қоғам шешетін негізгі экономикалық мәселелер
Кез келген қоғам ең басты мәселені үнемі шешіп отыруы тиіс: адамдардың сан алуан қажеттіліктерін барынша қанағаттандыру үшін сирек әрі шектеулі ресурстарды тиімді пайдалану.
Нені өндіру керек?
Қандай тауарларды және қандай көлемде өндіру керектігін анықтау қажет.
Қалай өндіру керек?
Қай технологияны қолдану, өндірісті қалай ұйымдастыру және ресурстардың қай түрін пайдалану ең жоғары әлеуметтік-экономикалық тиімділік беретіні айқындалады.
Кім үшін өндіру керек?
Өндірілген өнім мен табыстардың кімдердің мүддесіне және қандай тәртіппен бөлінетіні ескеріледі.
Қоғам көздейтін мақсаттар
Осы күрделі мәселелерді шешу барысында қоғам, әдетте, мынадай мақсаттарға ұмтылады:
Экономикалық өсім
Өндіріс көлемін және өнімділікті арттыру.
Толық жұмыспен қамту
Еңбекке қабілетті халық үшін жұмыстың қолжетімді болуы.
Баға тұрақтылығы
Инфляцияны бақылауда ұстап, болжамдылықты сақтау.
Экономикалық еркіндік
Кәсіпкерлік пен таңдау еркіндігін кеңейту.
Табысты әділ бөлу
Әлеуметтік теңгерімді күшейтуге бағытталған қағидалар.
Әлеуметтік қолдау
Науқастарға, қарттарға және әл-ауқаты төмен топтарға көмек.
Нарық ұғымы: көпқырлы анықтама
Қазіргі мәселелердің нарықтық экономикада қалай шешілетінін талдаудан бұрын, алдымен нарық ұғымына жалпы анықтама берген дұрыс. Нарық көпқырлы болғандықтан, оны әртүрлі қырынан зерттеуге болады, сол себепті экономикалық әдебиеттерде оның анықтамалары да сан алуан.
Нарық — процесс
Нарық — тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы қатынастарды қамтитын процесс, яғни сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекет ететін сферасы.
Нарық — қоғамдық байланыс формасы
Нарық шаруашылық субъектілерінің арасындағы қоғамдық байланыстардың формасы ретінде де қарастырылады.
Нарық ұғымының екіжақты мәні
Біріншіден, нарық — айналыс пен айырбас сферасында тауарлардың өтімін жүзеге асыру процесі.
Екіншіден, нарық — өндіру, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын экономикалық қатынастар жүйесі.
Нарықтық қатынастар нені қамтиды?
Нарық қаржы-несие тетіктерін пайдалануға сүйенген күрделі экономикалық механизм ретінде әрекет етеді. Нарықтық қатынастарға айналыс сферасындағы құбылыстардан бөлек мына процестер де кіреді:
- кәсіпорындарды жалға беруге байланысты қатынастар;
- бірлескен кәсіпорындардың шетел фирмаларымен өзара әрекеттесу (әріптестік) процестері;
- еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдау және пайдалану;
- белгілі бір пайызбен несие беру кезіндегі несие қатынастары;
- тауар, қор, валюта биржалары және өзге де салаларды қамтитын нарық инфрақұрылымын басқару.
Нарықтық экономиканың өзін-өзі реттеу логикасы
Нарықтық экономика өзін-өзі реттеуші жүйе ретінде әрекет етеді. Ол:
- жеке тұлғаның тәуелсіздігіне;
- табыс әкелетін кез келген кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырудағы өндірушінің еркіндігіне;
- еңбек түрін таңдаудағы жұмысшының еркіндігі принциптеріне
Жүйе ретінде нарықтық экономика бәсекелестік пен монополизмді белгілі бір оңтайлы тепе-теңдікке келтіруге ұмтылады, өндіріс құрылымын сұраныспен сәйкестендіреді және жаңа техника мен технологияны енгізуді ынталандырады.