ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНІҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Қызыл тілдің қуаты және Ахмет тұлғасы
«Өнер алды — қызыл тіл» деген халық даналығы қазақ поэзиясы мен ой әлемінің өзегін айқындайды. Осы дәстүрдің биік шыңында тұрған ірі тұлғалардың бірі — Ахмет Байтұрсынұлы. Ол өз дәуірінің ағысымен ғана жүзіп қоймай, ұлттың болашағы үшін қажет бағытты таба білген, сөзді — қару, білімді — тірек еткен қайраткер болды.
Ахметтің поэзиясы мен публицистикасы — тек көркемдік әлем емес, халық санасын оятуға арналған азаматтық үн. Ол ана тілінің қуатын дәлелдеп, қазақтың қазақ болып қалуына, тілінің таза әрі еңселі болуына бар қажырын жұмсады.
Түйін: Байтұрсынұлының басты мұраты — халықты ағарту, ал ағартудың бастауы — мектеп пен ана тіліндегі сауат.
Ағартушылық идея: мектептен басталған ұлт жаңғыруы
Ахмет Байтұрсынұлы 1896 жылдардан бастап-ақ қазақ баласының оқу-білімге қол жеткізуіне ерекше көңіл бөлді. 1905 жылдары патша үкіметіне жазылған петицияға қатысуы, кейін «Қазақ» газетінің редакторы ретінде ел өміріндегі өзекті мәселелерді көтеруі — оның ағартушылық бағытын айқын танытты.
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамы отарлық қысымда өмір сүрді: мектеп аз, мұғалім жетіспейді, ұлттық кадр даярлайтын жүйе жоқтың қасы еді. Ахмет бұл түйткілді «халықтың кінәсі» деп емес, халықты қараңғылықтан алып шығатын мүмкіндіктің тапшылығы деп түсіндірді. Оның ойынша, әлеуметтік теңдікке, мәдениетке, өркениетке бастайтын ең қысқа жол — жалпы жұрттың көзін ашу, сауатын арттыру.
Неге ана тілі маңызды болды?
- Алдымен өз тілінде сауат ашқан бала білімді терең әрі жүйелі меңгереді.
- Ана тілі — ұлттық сананың тірегі, мәдени сабақтастықтың өзегі.
- Өзге тіл мен мәдениетке ұмтылу — ана тіліндегі іргетас бекігеннен кейін нәтижелі болады.
Ұлттық әліпби және жазу реформасы
1910 жылдардан бастап Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен тіл оқулықтарын жазуға кірісті. Сонымен қатар қазақ графикасын жасау ісін қолға алды. Ол негіз ретінде түркі жұртында кең тараған араб таңбаларын алып, қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бейімдеді: қажетсіз әріптерді қысқартып, қазақ дыбыстарына лайық жаңа таңбалар қосты, үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгіні енгізді.
Осылайша 24 таңбадан тұратын ұлттық графика қалыптасты. Бұл жазу кейін «Байтұрсынов жазуы», «Төте жазу» деген атаумен кең танылды. Жазуды үйрету үшін «Оқу құралы» атты әліппе жазып, ол 1912–1925 жылдары бірнеше рет қайта басылып, ұзақ уақыт оқу ісінде пайдаланылды. 1926 жылы ғалым әліпбидің жаңа түрін ұсынды.
Әліпби реформасының мәні
Бұл қадам тек таңба ауыстыру емес еді: мақсат — қазақ тілінің дыбыстық табиғатын дәл беру, сауат ашуды жеңілдету, жазуды ұлттық нормаларға бағындыру.
«Тіл-құрал»: қазақ тіл білімінің іргетасы
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің құрылымын ана тілінде талдап, жүйелі түрде танытуы — ғылыми тұрғыдан үлкен бетбұрыс болды. Осы бағыттағы басты еңбектердің бірі — үш бөлімнен тұратын «Тіл-құрал». Бұл оқулық тек мектепке арналған құрал ғана емес, қазақ тілін өз тілімізде танудың бастауы, бүгінгі қазақ тіл білімі ғылымының негізі болып қаланды.
Қазақша ғылыми терминдер жүйесі
Ахмет грамматика категорияларының қазақша атауларын жасап, ғылым тілін ұлттың ойлау жүйесіне жақындатты. Бүгінде кең қолданылатын зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз сияқты көптеген атаулар — соның жемісі.
Әдістеме және ұстаздық бағыт
Байтұрсынұлы тек оқулық жазумен шектелмеді. Ол сауат аштырудың әдіс-тәсілдерін де жүйеледі: 1912 жылы «Баяншы» кітапшасын шығарды, кейін «Әліп-би астары» еңбегінде оқыту әдістерін нақтылай түсті. 1927–1928 жылдары «Жаңа мектеп» журналында қазақ тілін оқыту әдістемесіне арналған мақалалар жариялады. 1928 жылы Қызылордада жарық көрген «Тіл жұмсар» еңбегі де осы арнаның жалғасы болды.
Жүйелі бағдарлама
- 1 Ұлттық жазуды (графиканы) жасау.
- 2 Сол жазумен сауат аштыру («Оқу құралы»).
- 3 Қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ана тілінде таныту («Тіл-құрал»).
Сөз, жазу және заман
Ахмет Байтұрсынұлы тілдің адам өміріндегі орнын терең түсіндірді: тіл — адамның адамдық белгісінің зоры, ал жазу — жаңа заманның шешуші құралы. Жазу кеңіген сайын ой алмасу да үдейді, ал сауат — қоғамның ілгерілеуіне жол ашады.
Тілдерді жіктеу туралы пікірі
Ғалым тілдерді құрылымдық тұрғыдан үшке бөледі: түбіршек, жалғамалы, қопармалы. Бұл жіктеу бүгінгі лингвистикалық оймен үндесіп, оның ғылыми байқағыштығын айқындай түседі.
Мұраның мәні: бүгінге қызмет ететін ілім
Ахмет Байтұрсынұлы — қазақ әліпбиінің атасы, түркі тілтануы мен қазақ ағартушылығының аса ірі өкілі. Оның мұрасы жаңа заманға да қызмет етіп келеді: еңбектері зерттеліп, тұжырымдары бүгінгі тіл, білім, әдістеме мәселелерімен қабысып жатады.
Байтұрсынұлы қалыптастырған әдеби-теориялық және тілдік терминдер жүйесі әлі күнге дейін қолданыста. Ол ана тілінің табиғатын танытып қана қойған жоқ, тілдің тазалығын сақтауға, ғылым тіліне айналуына да жол ашты. Аудармалары мен публицистикасы арқылы халықтың дүниетанымын кеңейтіп, ұлттық ойлау кеңістігін байытты.
Қорытынды: «Тіл-құрал» — мектеп оқулығы деңгейімен ғана шектелмейтін, қазақ тіл білімін өз арнасында қалыптастырған тарихи еңбек. Ахмет Байтұрсынұлының «ұлтым» деп соққан жүрегі мен ағартушылық жолы — бүгінгі ұрпаққа да бағыт беретін құндылық.