Әулиеата тарихы
Тараз қаласының көптен күткен 2000 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО аясында аталып өтті. Осыған орай Тараз тарихына қатысты көптен талқыланып жүрген бірқатар мәселелерді ортаға салу үшін мерекеге тек Қазақстан ғалымдары ғана емес, әлемнің түрлі өңірінен келген зерттеушілер де қатысты. Конференциялар мен пікірталастар барысында Тараздың бастауына, атаулардың дәлдігіне, тарихи тұлғаларға қатысты деректерді нақтылауға бағытталған ұсыныстар айтылды.
Тараздың негізі қашан қаланды?
Тараздың негізі туралы дереккөздерде әртүрлі пікір кездеседі: Мәскеуде шыққан «Краткий энциклопедический словарь» Таразды біздің дәуірімізге дейінгі V ғасырда салынды десе, ал «Қазақ совет энциклопедиясы» тарихи жазба деректер бойынша 568 жылы негізі қаланды деген ұстанымды келтіреді.
Қазақ КСР Ғылым академиясы 1973 және 1982 жылдары 568 жылды қуаттаған сараптама бергенімен, кейінгі пікірталастар мен салыстырмалы талдаулар негізінде бұл көне мекеннің іргетасы шамамен 2044 жыл бұрын көтерілгені дәлелденді. Бұл тұжырымды негіздеуде қытайдың ежелгі «Цянь Ханьшу» жылнамасындағы деректер басшылыққа алынды.
Мәселеге мемлекетіміздің тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев араласқаннан кейін ғана көптеген ғалымдар мен журналистердің зерттеулері тарихи шындық ретінде ресми мақұлданды.
Тараздың негізін қалаушы: «Чжи-чжи» ме, әлде Шажа ма?
Тараз қаласының негізін қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42–41 жылдары ғұн шаньюі (билеушісі) қалағаны айтылады. Қытай деректеріндегі лақап атау оқылуына қарай Чжи-чжи (әртүрлі транскрипцияда: чиһ-чиһ, че-че) түрінде беріледі. Кейбір қазақ қаламгерлері бұл атауды «Шөже» деп ұсынған.
Алайда «Чжи-чжи» — билеушінің есімі емес, таққа отырғанда алған лақап аты. Түркі дәстүрінде мемлекет басшыларының Күнби, Арыстан, Бура (Буғра), Шыңғыс сияқты лақаптарды иеленуі жиі кездеседі. Ал «шөже» сөзінің мағынасы құстың балапанына қатысты айтылып, Қытай секілді алып империяны тітіреткен ғұн билеушісіне лайық атау емес деген уәж айтылады.
Осы негізде билеушінің лақап аты ретінде «Шажа» нұсқасын қолдану ұсынылған. Шажа — бүркіт пен қарақұстың буданынан шығатын қыран құс атауы. Бұл жерде халық мәтелі де еске алынады: «Қыран құстың буданы — Шажа, ақсүйектің буданы — Қожа».
Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда Таразды негізін салған ғұн билеушісінің лақабын бұдан былай «Шажа» деп жазу жөніндегі ұсыныс бірқатар ғалымдар мен жазушылар тарапынан қолдау тапқаны айтылады.
Әулиеата: Абылай хан салған қала ма, әлде Қоқан қорғаны ма?
Әулиеата тарихына қатысты негізгі түйін — қаланы Абылай хан 1774 жылы Талас өзені жағасында тұрғызды деген Шоқан Уәлиханов дерегі мен, керісінше, 1826–1827 жылдары Қоқан билігі салды деген тұжырымның қайсысы шындыққа жақын екені.
Бұл мәселе төңірегінде кейбір басылымдарда бұрмаланған пікірлердің жарияланғаны, соның ішінде мұрағат деректерін қате түсіндіру арқылы Е. Бекмаханов еңбегінің негізгі отаршылдықты әшкерелеуші идеясына қайшы тұжырымдар жасалғаны сыналады.
Қарсы уәж ретінде бір топ тарихшы зерттеушілер тарихи деректерге сүйеніп, Абылай хан тұрғызған 1774 жылғы кенттің кейін 1807–1808 жылдары қиратылып, 1826–1827 жылдары Қоқан әскері үшінші рет Талас алқабын жаулап алғаннан соң ғана оның орнына қорған-кен т тұрғызылғанын дәлелдеуге тырысады.
Дереккөздерге сүйену мәселесі
Е. Бекмаханов «Қазақстан 20–40 жылдары ХІХ ғасырда» монографиясында Қоқан отаршылдығының зорлық-зомбылығын әшкерелеу үшін өзбек тарихшылары Молла Әлім Махмуд қажының «Түркістан тарихы» және Молла Ныяз Мұхаммед Қоқанидің «Тарих Шаһрохи» еңбектерінен дәйектер келтіреді. Осы дәйектерді жоққа шығару немесе бұрмалап жеткізу оқырманды да, ғылыми қауымды да жаңылыстыруы мүмкін екені ескертіледі.
Сонымен бірге Ш. Уәлихановтың деректері және аталған өзбек шежірешілерінің мәліметтері Әулиеата төңірегіндегі оқиғалардың шынайылығын қуаттайтыны айтылады. Осыған байланысты Республика Ұлттық Ғылым академиясының Тарих және этнология институты деректерді қайта сараптап, «1723 жылы жоңғарлар қиратқан Тараз орнына 1774 жылы Абылай хан Әулиеатаны қайта көтерді» деген тұжырыммен келіссе, бұл тәуелсіз Қазақстанның тарихнамасына маңызды үлес болары атап өтіледі.
Мұндай қорытынды бекісе, Тараздағы ірі көшелердің бірін Әулиеатаны көтерген Абылай ханның атымен атау орынды деген ұсыныс та айтылады.
Айша бибі: туған-өлген жылдарын шамалау
Ғылыми-практикалық конференцияларда қарахандар дәуіріне қатысты деректерді нақтылау барысында Айша бибінің шыққан тегімен қатар, туған және қайтыс болған жылдарын тарихи деректермен шамалап анықтау бағытындағы жұмыстар сөз болады.
Ұсынылған есептеулерде Айша бибінің туған әкесі — сопы ақын Сүлеймен Бақырғани (1186 ж. қайтқан), асырап алған өгей әкесі — Зеңгі баба (1258 ж. қайтқан), ал Айша бибіге кесене тұрғызған делінетін Арыстан Мұхаммед хан Қашқарда 1210 немесе 1212 жылы өлтірілгені салыстырылады. Осыдан Айша бибі шамамен 1185 жылы туған, 1205–1206 жылдарға дейін қайтыс болған деген тұжырым айтылады.
Бұған қоса, Ұлы Отан соғысы қарсаңында Айша бибі кесенесін зерттеген академик А.Н. Бернштам мазардың шамамен ХІ–ХІІ ғасырларда салынғанын көрсеткені, бұл тұжырым қазір де нысан жанындағы ақпаратта жазылып тұрғаны атап өтіледі.
Атлах атауы және Талас шайқасының тарихи салмағы
751 жылғы шілдеде Талас өзені бойындағы Атлах маңында мұсылман арабтар мен қытай әскері арасында болған ірі шайқас түркі әлемінің тағдырына ықпал еткені белгілі. Түркі бабаларымыздың арабтар жағына шығуы исламның кең тарауына жол ашқан факторлардың бірі ретінде түсіндіріледі.
Сондай-ақ бұл шайқаста қолға түскен қытайлық шеберлердің қағаз жасау технологиясын үйретуі нәтижесінде қағаз өндірісі кең тарағаны, өркениеттік маңызы жоғары бұл құралдың әлемге таралуында Талас өңірінің тарихи орны бар екені айтылады.
Тарихи әдебиетте «Талас соғысы» немесе «Атлах шайқасы» деп аталатын оқиғаның орны қазіргі Жамбыл ауданындағы Гродиково ауылы маңы және Қырғызстанның Талас облысымен шектес кеден маңы екені көрсетіледі. Атлах қаласының үйінді орны шекараға таяу аумақта қалғанымен, бүгінгі күні елді мекен ретінде сақталмағаны қынжылыспен айтылады.
«Атлах» сөзінің мағынасы
Қашқарлық Махмудтың «Түрік сөздері жинағында» «Атлах» — ат бағылатын жер, аймақ, ауыл, мекен, қазіргіше айтқанда «жылқылы» деген мағына беретіні жазылған.
Түркия тәжірибесі де мысалға келтіріледі: тарихи жадты сақтау үшін бірқатар өңірлерде көне атауларды қайта жаңғыртып қою үрдісі бар. Осы тұрғыдан Атлах атауын жаңғырту — тарихи символикасы терең қадам ретінде ұсынылады.
Төле би: қайтыс болған жылын нақтылау
Тараздың 2000 жылдығына орай көшелерде ұлы тұлғалардың портреттері ілініп, туған-өлген жылдары көрсетілгені құптарлық іс. Дегенмен ең ұзын даңғылдардың біріне есімі берілген Төле бидің қайтыс болған жылы кей жерде 1756 деп қате жазылғаны айтылады.
Бұл қателікке әкімдікті кінәлау орынсыз, өйткені ұзақ уақыт бойы анықтамалықтар мен энциклопедияларда жылдар шамамен беріліп келді. Алайда кейінгі зерттеулер Төле бидің 1757 жылы тірі болғанын көрсетеді.
Қойшығара Салғараұлы жариялаған «100 құжат» жинағында және Нығмет Мыңжанның «Қазақтың көне тарихы» еңбегінде Төле бидің 1757 жылы жазған хаты, сондай-ақ бидің Қытай императорына елшілікке жіберген ұлы Жоланның 1758 жылғы желтоқсанның 1 күні Пекинде болғанын айғақтайтын деректер келтіріледі.
Осыған сүйеніп, Төле биді 1756 жылы қайтыс болды деу шындыққа сай келмейді. Сондықтан қайтыс болған жылын 1758 деп алып, соған сәйкес туған жылын да шамалап екі жылға бері жақындату дұрыс деген ұсыныс жасалады.