Нормативтік құқықтық актілердің күші жойылды деп тану туралы нормативтік құқықтық актілерді ресімдеу

Нормативтік құқықтық актілердің жобаларын әзірлеушілер

Президент Әкімшілігі, Үкімет, өзге де мемлекеттік органдар, сондай-ақ олармен келісім бойынша ұйымдар мен азаматтар Қазақстан Республикасы Президентінің заң шығару бастамасы тәртібімен Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне енгізілетін заңнамалық актілердің жобаларын әзірлеушілер бола алады. Бұл, әдетте, Қазақстан Республикасы Президентінің немесе оның тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының тапсырмасына негізделеді.

Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының заң шығару бастамасы тәртібімен әзірленетін заң жобаларының әзірлеушілері — Парламент депутаттары.

Президенттің заң шығару бастамасы тәртібімен Мәжіліске енгізілетін заң жобаларын әзірлеу туралы ұсыныстарды Президенттің қарауына оның Әкімшілігі, Үкімет, орталық және жергілікті мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, сондай-ақ ұйымдар мен азаматтар енгізе алады.

Негізгі қағида

Егер Қазақстан Республикасының заңнамасында өзгеше көзделмесе, нормативтік құқықтық актілердің жобаларын уәкілетті органдар өз бастамасымен немесе жоғары тұрған мемлекеттік органдардың тапсырмалары бойынша әзірлейді.

Өзге де мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтар нормативтік құқықтық актіні әзірлеу туралы ұсыныс енгізуге немесе осындай актілердің бастамашылық жобаларын уәкілетті органдардың қарауына беруге құқылы. Уәкілетті орган мұндай материалдарды өзі әзірлейтін жобаға негіз ретінде қабылдауы немесе әрі қарай әзірлеуді және жобаны қабылдауды орынсыз деп тануы мүмкін.

Нормативтік құқықтық акті жобасын әзірлеу тәртібі

1) Жұмыс тобын құру және құқықтық сүйемелдеу

Жобаны әзірлеуші уәкілетті орган жобаны дайындау үшін жұмыс тобын құрады немесе бұл міндетті жұмыс тобының функцияларын атқаратын құрылымдық бөлімшелерінің біріне жүктейді. Жобаны дайындауға органның заң бөлімшесі қызметкерлерінің қатысуы міндетті. Парламент депутаттары заң жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жұмысына кез келген сатыда қатыса алады.

2) Сарапшыларды тарту

Заңдар, Президенттің нормативтік құқықтық жарлықтары, Үкіметтің нормативтік құқықтық қаулылары жобаларын, ал қажет болғанда — өзге де уәкілетті органдардың актілерін әзірлеуге әртүрлі білім салаларының мамандары, ғылыми мекемелер мен ғылыми қызметкерлер, қоғамдық бірлестіктердің өкілдері тартылуы мүмкін.

3) Бірлескен әзірлеу және қабылдау

Бір деңгейдегі уәкілетті органдар заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілердің жобаларын бірлесіп әзірлей алады, қажет болған жағдайда — бірлесіп қабылдай алады. Мұндай актілер уәкілетті органдар басшылары қол қоятын бірлескен бұйрықтар немесе қаулылар түрінде қабылданады.

Бірлескен нормативтік құқықтық актілердің туынды түрлері туынды актіні қабылдаған уәкілетті органдардың негізгі нормативтік құқықтық актілері арқылы бекітіледі және онда туынды актіні қабылдауға негіз болған негізгі актілер көрсетіледі. Заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді келісу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.

4) Президент бастамасы бойынша мерзім

Президенттің заң шығару бастамасы тәртібімен заңнамалық акті жобасын әзірлеу тапсырылған Президент Әкімшілігі немесе өзге мемлекеттік органдар жобаны, егер Президент немесе оның тапсырмасы бойынша Президент Әкімшілігі Басшысы өзгеше мерзім белгілемесе, бір ай ішінде әзірлейді.

5) Әділет министрлігінің заң сараптамасы

Егер әзірленіп жатқан жобалардың жалпыға міндетті маңызы болса, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қатысты болса немесе кәсіпкерлік қызметті реттесе, Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі нормативтік құқықтық актілердің жобалары бойынша заң сараптамасын жүргізеді.

6) Тапсырыспен әзірлеу және қаржыландыру

Егер заңнамада өзгеше көзделмесе, уәкілетті орган жобаны ведомстволық бағыныстағы органдар мен ұйымдарға әзірлетуге, не бөлінген бюджет қаражаты мен гранттарды пайдалана отырып, шарттық негізде мамандарға, ғылыми мекемелерге, жекелеген ғалымдарға немесе олардың ұжымдарына (оның ішінде шетелдіктерге) тапсырыс беруге құқылы.

7) Балама жобалар

Уәкілетті орган балама жобаларды бірнеше мемлекеттік органға немесе ұйымға әзірлетуге, сондай-ақ шарттық негізде (оның ішінде конкурс арқылы) бірнеше ғылыми мекемеге немесе ғалымдарға тапсыруға құқылы.

8) Ілеспе өзгерістерді қатар дайындау

Егер дайындалып жатқан заңнамалық актінің, Президент жарлығының немесе Үкімет қаулысының құқық нормаларын іске асыру үшін бір деңгейдегі немесе төменгі деңгейдегі нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер және (немесе) толықтырулар қажет болса, онда негізгі акт жобасымен бір мезгілде тиісті өзгерістерімен және (немесе) толықтыруларымен бірге өзге актілердің жобалары дайындалуға немесе оларды әзірлеу туралы тапсырмалар берілуге тиіс.

9) Жариялылық

Әзірленген заң жобалары мүдделі мемлекеттік органдарға келісуге жіберіледі және сонымен қатар уәкілетті органның интернет-ресурсында орналастырылады.

Жеке кәсіпкерлік субъектілерінің мүдделерін қозғайтын жобалар

Сараптамалық қорытынды — міндетті кезең

Орталық мемлекеттік, жергілікті өкілді және атқарушы органдар жеке кәсіпкерлік субъектілерінің мүдделерін қозғайтын жоба бойынша сараптамалық қорытынды алу үшін жобаны сараптамалық кеңестер арқылы аккредиттелген бірлестіктерге жібереді. Әрбір келісу кезеңінде түсіндірме жазба қоса тіркелуі тиіс.

Сараптамалық қорытынды ұсыну мерзімі жоба аккредиттелген бірлестіктерге түскен күннен бастап он жұмыс күнінен кем болмауға тиіс.

Түсіндірме жазбадағы есептеулер

Түсіндірме жазбада актінің қолданысқа енгізілуіне байланысты жеке кәсіпкерлік субъектілерінің шығындарының азаюын және (немесе) ұлғаюын растайтын есептеулердің нәтижелері қамтылуға тиіс.

Қорытындының мәртебесі және тілдері

Сараптамалық қорытынды аккредиттелген бірлестіктер мүшелерінің ортақ пікірін білдіреді, ұсынымдық сипатта болады және мемлекеттік орган актіні қабылдағанға дейін жобаға міндетті қосымша болып табылады. Қорытынды қазақ және орыс тілдерінде ұсынылады.

Келісу немесе келіспеу тәртібі

Мемлекеттік орган қорытындымен келіскен жағдайда жобаға тиісті өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізеді. Келіспеген жағдайда — келіспеу себептерін негіздеп, аккредиттелген бірлестікке жауап жібереді.

Егер бірлестік ескертпелері бар бір қорытынды ұсынса және сараптамалық кеңес отырысын өткізуді табанды түрде талап етсе, мұндай отырысты өткізу міндетті. Отырысты мүшелерді тікелей шақыру арқылы немесе нақты уақыт режиміндегі интернет-конференция ретінде өткізуге болады.

Қолданысқа енгізу мерзімдері

Қолданысқа енгізу мерзімдері жеке кәсіпкерлік субъектісінің Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленетін талаптарға сәйкес қызметін жүзеге асыруға дайындалуына қажетті уақытты ескере отырып белгіленуі тиіс. Қолданысқа енгізу тәртібі мен мерзімдері кәсіпкерлерге залал келтірмеуге тиіс.

Жариялау талабы

Мұндай жобалар оларды тиісті органда немесе сараптамалық кеңес отырысында қарағанға дейін бұқаралық ақпарат құралдарында, соның ішінде интернет-ресурстарда міндетті түрде жариялануға (таратылуға) тиіс. Осы рәсімдер — мұндай актілерді қабылдаудың міндетті шарты.

Жобаны мүдделі мемлекеттік органдармен және ұйымдармен келісу

1) Келісуге жіберілетін материалдар

Дайындалған жоба, ал қажет болған жағдайда — оны дамыту үшін қабылданатын өзге нормативтік құқықтық актінің жобасы мүдделі органдар мен ұйымдарға келісуге жіберіледі. Мемлекеттік кірістерді қысқартуды немесе мемлекеттік шығыстарды ұлғайтуды көздейтін жобаларға қаржы-экономикалық есептеулер қоса беріледі.

Егер заң жобасындағы құқық нормаларын іске асыру үшін заңға тәуелді актілер қажет болса, заң жобасына олардың жобалары да қоса беріледі (ал егер мұндай қажеттілік болмаса, ол ілеспе хатта көрсетіледі). Заңға тәуелді актінің жобасын әзірлеу басқа органның құзыретіне жатса, тиісті орган жобаны заң жобасын әзірлеуші органға ұсынады.

2) Міндетті келісілетін органдар тізбесі

Президент актілері жобаларын және Президент немесе Парламент депутаттары заң шығару бастамасы тәртібімен енгізетін заң актілері жобаларын қоспағанда, жобаларды міндетті түрде келісуі тиіс мемлекеттік органдардың тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.

3) Президент бастамасы бойынша келісу

Президенттің заң шығару бастамасы тәртібімен дайындалған заңнамалық актілер жобалары Президент немесе оның тапсырмасы бойынша Президент Әкімшілігі Басшысы айқындайтын жағдайларда мүдделі мемлекеттік органдармен келісіледі.

4) Мерзімдер және ескертпелерге қойылатын талаптар

Келісуге жіберілген органдар мен ұйымдар, егер уәкілетті орган қысқа мерзім белгілемесе, жобаны алған күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде ескертпелер мен ұсыныстарды ұсынуға немесе олардың жоқтығы туралы хабарлауға тиіс.
Президент бастамасы бойынша Мәжіліске енгізілетін жобалар үшін мерзім, егер өзгеше белгіленбесе, 10 жұмыс күнінен аспауға тиіс.
Ескертпелер кемшіліктерді жою жөніндегі ұсыныстарды қамтуға, органның құзыретіне тікелей қатысты болуға, негізделген әрі түпкілікті болуға және жазбаша нысанда ұсынылуға тиіс.

5) Пысықтау және анықтама

Алынған ескертпелер бойынша жобаны қажет болған жағдайда әзірлеуші орган пысықтайды. Жұмыс тобы қабылданған және қабылданбаған ескертпелер, сондай-ақ оларды қабылдамау себептері туралы анықтама дайындайды және оны жобаға қоса береді.

6) Қайта қарау

Жұмыс тобын құрған мемлекеттік орган жобаға жұмыс тобымен бірлесіп талқылауға тиіс өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізуі немесе жобаны пысықтауға жұмыс тобына қайтаруы мүмкін.

Нормативтік құқықтық актінің реквизиттері

Нормативтік құқықтық актіде мынадай реквизиттер болуы тиіс:

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы.
Актінің нысанын көрсету (конституциялық заң, кодекс, заң, Президент жарлығы, Үкімет қаулысы, министр бұйрығы, мәслихат шешімі, әкімдік қаулысы және заңнамада көзделген өзге де нысандар).
Реттеу нысанасын білдіретін тақырып.
Қабылданған жері мен күні (жылы, күні, айы).
Тіркеу нөмірі.
Қол қоюға уәкілеттік берілген адамның (адамдардың) қолтаңбалары.
Мемлекеттік тіркеуден өткен күні мен нөмірі (мемлекеттік тіркелуге тиіс актілер үшін).
Елтаңбалы мөр.

Нормативтік құқықтық актінің құрылымы

Негізгі құрылымдық бөліктер

Негізгі құрылымдық бөліктерге құқық нормаларын қамтитын абзац, бөлік, тармақша, тармақ және бап жатады. Баптың, тармақтың және тармақшаның ішінде бөлік — бас әріптен басталатын азат жол арқылы бөлінетін, қисынды аяқталған жеке норма болуы мүмкін.

Мәтіннің мағыналық жағынан тұтас, бірінші жолда азат жол арқылы бөлініп көрсетілетін және кіші әріппен басталатын бөлігі (бөліктің бас әріппен басталатын бірінші абзацын қоспағанда) абзац деп танылады. Абзацтар (бөліктің бірінші және соңғы абзацтарынан басқасы) нүктелі үтірмен аяқталады.

Ірі құрылым: тарау, бөлім, бөлік

Көлемі қомақты актілерде мазмұны жағынан жақын баптар (тармақтар) тарауларға біріктірілуі мүмкін. Бірнеше тарау — бөлімдерге, ал бөлімдер актінің бөліктеріне біріктірілуі мүмкін. Үлкен тараулар мен бөлімдерде тиісінше параграфтар және кіші бөлімдер бөлініп көрсетілуі мүмкін.

Нөмірлеу тәртібі

Әрбір тармақ, бап, параграф, тарау, кіші бөлім және бөлім араб цифрларымен нөмірленеді. Баптар, тараулар, бөлімдер және бөліктер тұтастай нөмірленеді. Параграфтар мен кіші бөлімдер әрбір тарау мен бөлім шегінде дербес нөмірленеді. Тармақтардағы тармақшалар жақшамен жабылған араб цифрларымен белгіленеді: 1), 2), 3) және т.б.

Кіріспе, терминдер, ескертпелер

Заңды қабылдаудың мақсаттары мен міндеттерін түсіндіру қажет болғанда кіріспе беріледі; алайда заңнамалық актілерге өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізу туралы заң жобаларында кіріспе жазылмайды.
Терминдер мен анықтамаларды нақтылау қажет болса, түсіндірме бап (тармақ) беріледі; қазақ тіліндегі терминдер әліпбилік ретпен орналасады, ал орыс тіліндегі нұсқа қазақ тіліндегі ретпен сәйкес келуі тиіс.
Құқық нормасының мағынасына нұқсан келтірмей мәтінде көрсету мүмкін болмаған жағдайларда құрылымдық бөлік ескертпемен толықтырылуы мүмкін.

Тақырыптар, мазмұн және қосымшалар

Пайдалануға ыңғайлы болуы үшін әрбір тараудың, бөлімнің, бөліктің, сондай-ақ параграф пен кіші бөлімнің тақырыптары болуы тиіс. Заңнамалық актілерге өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізу туралы актілерден басқа жағдайларда заңнамалық актілер баптарының да тақырыптары болуы тиіс. Кодекстің құрылымына мазмұн енгізіледі. Қажет болғанда актіге қосымшалар қоса берілуі мүмкін.

Мәтін мазмұны мен жазылу стиліне қойылатын талаптар

Құзыреттердің айқын бөлінуі

Мемлекеттік органдардың қоғамдық қатынастарды мемлекеттік реттеу саласындағы құзыреті, функциялары мен міндеттері әкімшілік рәсімдер туралы заңнамаға сәйкес мемлекеттік басқару деңгейлері бойынша айқын ажыратылып көрсетілуі тиіс. Мемлекеттік органдардың типтік функцияларын айқындауға арналған әдістемелік ұсынымдарды Қазақстан Республикасының Үкіметі қабылдайды.

Бірізділік және дәлдік

Мәтін бірыңғай қаріппен басылуға тиіс.
Әдеби тіл нормалары, заң терминологиясы және заң техникасы сақталуы қажет; тұжырымдар қысқа, нақты және әртүрлі түсіндіруге жол бермейтін болуы тиіс.
Мағыналық және құқықтық жүктемесі жоқ декларативтік ережелер енгізілмеуі тиіс.
Көнерген және көп мағыналы сөздер, эпитеттер, метафоралар қолданылмайды; сөздерді негізсіз қысқартуға жол берілмейді.
Бір құрылымдық бөлікте жазылған құқық нормасы сол актінің басқа бөліктерінде қайталанбайды.

Тапсырмалардың рәсімделуі

Нормативтік құқықтық актілердегі тапсырмалар мемлекеттік органдардың атына, ал қажет болғанда — олардың басшыларының атына жолдануы тиіс. Тапсырма берушіге бағынысты емес органдарға қатысты тапсырмалар ұсынымдық нысанда немесе олармен келісім бойынша жазылады. Келісілген жағдайда орган атауынан кейін (келісім бойынша) деген белгі көрсетіледі.

Атауларды көрсету және қысқартулар

Мемлекеттік органдар мен өзге ұйымдардың атаулары ресми атауына сәйкес толық әрі бүкіл мәтін бойынша бірізді жазылуға тиіс. Мәтінді ықшамдау мақсатында атауларды қысқартуға жол беріледі, бірақ қысқартудың немесе аббревиатураның мағынасы мәтіннің өзінде толық ашылып көрсетілуі қажет.

Ескерту

Берілген үзінді соңғы тармақта аяқталмай қалады: «Нормативтік құқықтық актілердің мәтінінде абзацтарды дефистермен немесе өзге …». Егер жалғасы бар болса, оны жіберсеңіз, осы бөлімді толық редакциялық өңдеумен бірізді түрде аяқтап беремін.