Прокуратураны ұйымдастырудың және оның қызметінің қағидаттары
Прокуратураның құқықтық мәртебесін кеңейту қажеттілігі
Қазіргі кезеңде прокуратура органдарының құқықтық мәртебесін заңнамалық тәртіппен кеңейту қажеттілігі артып отыр. Өйткені прокуратура — республикадағы мемлекеттік-құқықтық институттар жүйесінде Конституцияның сақталуын мемлекет атынан жоғары қадағалайтын, қылмысқа қарсы күресте құқық қорғау және өзге де органдардың қызметін үйлестіретін, сондай-ақ заңдардың орындалуына, азаматтардың құқықтарының қорғалуына және мемлекеттік мүдделердің сақталуына ықпал ететін көпфункционалды орган.
Осы себепті 2002 жылғы 9 тамыздағы ҚР Заңымен «Прокуратура туралы» ҚР Заңына тиісті өзгерістер мен толықтырулардың енгізілуі заңды құбылыс болды.
Прокурорлық қадағалаудың ерекшеліктері
Қазақстан Республикасында прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру және оның қызметі мәселелерін қарастырғанда, бірнеше түйінді жайтты есте ұстаған жөн.
1) Айрықша мемлекеттік қызмет
Прокурорлық қадағалау — прокуратурадан өзге ешбір мемлекеттік орган, қоғамдық бірлестік, ұйым, мекеме немесе лауазымды тұлға жүзеге асыра алмайтын мемлекеттік қызметтің дербес, ерекше түрі.
2) Мемлекет атынан жүзеге асырылады
Қадағалау Қазақстан Республикасының атынан жүргізіледі. Прокурор құқық бұзушылықтарды анықтап, оларды жоюға шара қолданады, кінәлілерді жауапкершілікке тарту тетіктерін іске қосады және бұл әрекеттерді жекелеген жергілікті органдардың немесе тар шеңбердегі ведомстволық мүдденің атынан емес, жалпы мемлекеттік мүдде тұрғысынан атқарады.
3) Мазмұны бойынша дербес
Бұл қызметтің басқа мемлекеттік қызмет түрлерінен айырмашылығы — Конституцияның нақты сақталуын, заң талаптарының орындалуын, өзге құқықтық актілердің заңға сәйкестігін тексеру және анықталған құқық бұзушылықтарды жою үшін заңмен тек прокуратураға берілген құралдарды қолдануымен айқындалады.
4) Жоғары қадағалау ауқымы
Прокуратура Президентке есеп беретін орган болғанына қарамастан, Конституцияға сәйкес барлық актілерге, соның ішінде мемлекет басшысының актілеріне де жоғары қадағалауды жүзеге асырады.
Жалпы сипаттама
Прокурорлық қадағалауды мемлекет атынан жүзеге асырылатын ерекше мемлекеттік қызмет ретінде — арнайы уәкілеттік берілген тұлғалардың (прокурорлардың) құқық бұзушылықтарды дер кезінде анықтауы, оларды жоюға шара қабылдауы, кінәлілерді жауапкершілікке тартуы және қылмыстық қудалауды жүзеге асыруы арқылы заңдардың дәл әрі бірыңғай орындалуын жоғары деңгейде қамтамасыз етуге бағытталған қызмет деп сипаттауға болады.
Мақсаттар мен міндеттердің байланысы
Прокурорлық қадағалаудың мақсаттары мен міндеттері өзара тығыз байланысты. Қадағалаудың мақсаты ретінде прокуратура қызметінің тұтастай алғанда, сондай-ақ оның маңызды функциясы — прокурорлық қадағалау арқылы қол жеткізілген нәтижені түсіну қажет.
Бұл мақсаттар прокуратураның мәртебесімен, мемлекеттегі орны және рөлімен айқындалады. Нақтырақ айтқанда, олар ҚР Конституциясымен, «Прокуратура туралы» ҚР Заңымен және прокуратура органдарының қызметін реттейтін өзге де нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді.
Е.С. Мерзадиновтың пікірінше, Конституция мен заңдардың үстемдігін қамтамасыз ету, сондай-ақ адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау — прокурорлық қадағалаудың негізгі мақсаттары.
[5, 15-құжат]
Ұйымдастыру және қызмет қағидаттары
Прокуратураны ұйымдастырудың және оның қызметінің қағидаттары — прокуратура органдарының көпқырлы қызметінің ең елеулі сипаттары мен белгілерін, сондай-ақ оларға қойылатын негізгі талаптарды айқындайтын басшылыққа алынатын ережелер.
Жалпы мағынасында қағидат белгілі бір теорияның, ғылымның, дүниетанымның немесе саяси ұйымның негізгі ережелерін білдіреді. Прокуратураға қатысты қағидаттар ҚР Конституциясында және өзге заңдарда бекітіліп, прокуратураның саяси және мемлекеттік мақсаттарын, прокурордың міндеттері мен өкілеттіктерін, сондай-ақ заңдардың дәл әрі бірыңғай орындалуын қадағалауда қолданылатын құқықтық құралдар мен әдістердің мазмұны мен сипатын көрсетеді. Сонымен қатар олар прокуратура органдарының өзге мемлекеттік органдардан, оның ішінде құқық қорғау органдарынан айырмашылығын да айқындайды.
Құндылықтық басымдық
Бұрын басым бағыт ретінде заңдардың үстемдігін қамтамасыз ету, біркелкілік, заңдылық пен құқық тәртібін нығайту қарастырылса, ҚР Конституциясында ең жоғары құндылық ретінде танылған адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары прокуратура қызметінің негізгі қағидаттарының өзегіне айналды.
Тиімділік шарты
Заңнамада белгіленген қағидаттарды сақтау прокуратураға мемлекетте заңдардың нақты әрі бірыңғай орындалуын қадағалау жөніндегі міндеттерді табысты орындауға мүмкіндік береді.
Тәуелсіздік негізі
Прокурорлық қадағалау қағидаттарының қатарына Конституцияға негізделген, заң бұзушылықтарды тиімді жою үшін қажетті өкілеттіктер беріп, прокуратураны тәуелсіз мемлекеттік орган деңгейіне көтеретін ережелер де жатады.
Заңда бекітілген негізгі қағидаттар
Прокуратура органдарын ұйымдастыру және оның қызметінің қағидаттары «Прокуратура туралы» ҚР Заңының 3-бабында айқындалып, төмендегі қағидаттарға бөлінеді:
- тұтастық;
- орталықтандыру;
- тәуелсіздік;
- жариялылық;
- заңдылық.