Әлихан Орта жүз ханы Бөкейдің ұрпағы
Тақырыптың өзектілігі
ХХ ғасырдың басындағы күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде араласып, терең із қалдырған Әлихан Бөкейхан сияқты ірі қайраткерлердің қызметі мен қоғамдық-саяси көзқарасын жан-жақты талдау — отандық тарихымызды терең түсінудің маңызды жолы. Бұл мәселе зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды.
Отарлық бұғауда болған елдердің тарихында ерекше жазылуға тиіс кезең — азаттық қозғалыстар тарихы.
Кеңестік тарихнамадағы біржақтылық
Кеңестік тарихнамада ұлттық қозғалыстар мен саяси партиялар тарихы көбіне біржақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан зерттелгені белгілі. Мұндай еңбектерде марксистік доктринаның дұрыстығы, большевиктердің стратегиясы мен тактикасының толық үстемдік құратыны негізгі тұжырым ретінде ұсынылды.
Негізгі тезис
Ресей империясында пролетариат диктатурасы мен бірпартиялық жүйенің орнауы «заңдылық» әрі «объективті тарихи процесс» ретінде түсіндірілді.
Баламаға көзқарас
Пролетар емес партиялар мен қозғалыстар «буржуазиялық», «ұсақ буржуазиялық», «контрреволюциялық», «ұлтшыл» деп сипатталып, олардың халықтан алшақтығы мен болашақтағы жеңілісі «дәлелденіп» отырды.
Ұлт-азаттық қозғалыстардың жекелеген қайраткерлерінің рөлін көрсету Коммунистік партияның «коллективтік мүддесіне» қайшы деп танылып, бодан халықтардан шыққан тарихи тұлғаларды, соның ішінде ұлттық тәуелсіздік үшін күрескен қайраткерлерді арнайы зерттеуге тыйым салынды. Көбіне «тапшыл» тұлғалардың қызметін жазуға ғана рұқсат берілді.
Әлихан Бөкейхан: тұлға және тарихи орны
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялылары арасындағы аса көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. Ол — ұлт-азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым және аудармашы.
Шыққан тегі және өмірбаянының басталуы
Әлихан Бөкейхан 1866 жылы 25 наурызда бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының 7-аулында дүниеге келген. Ол — Орта жүз ханы Бөкейдің ұрпағы, төре тұқымы. Шежіре бойынша ата тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайды. Арғы атасы — атақты Сұлтан Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей — осы Сұлтан Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан Әлиханның әкесі Нұрмұхамед тарайды.
Отбасылық тегі мен саяси дәстүрі кейінгі қоғамдық ұстанымдарының қалыптасуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі болды.
Білім жолы
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға алып барып, жергілікті молдаға оқуға береді. Алайда зерек бала молдадан оқығандардан гөрі қаладағы мектеп оқушыларының сауаттылығын аңғарып, үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысады.
Бұдан кейін ол Қарқаралы қаласындағы үш жылдық училищеге түсіп, оны үздік бағамен тәмамдайды. 1888 жылы, он алты жасында, Омбы техникалық училищесіне қабылданып, төрт жыл бойы өте жақсы оқиды.
1894 жылы Дала генерал-губернаторы кеңсесінің ұсыныс хаты мен қазақ қауымдастығы бөлген 200 сом стипендияның көмегімен Ресей империясының астанасы Санкт-Петербургке барып, Орман шаруашылығы институтының экономика факультетіне түседі. Оқуымен қатар саяси, әдеби, экономикалық үйірмелер жұмысына белсене қатысып, студенттік толқуларға араласады.
Осы кезеңде ол империя қол астында отырған халқының ауыр тағдырына терең алаңдап, елге білім мен мәдениет қажет екенін айқын түсінеді. Халықтың тұрмысын, мәдениетін және білімін көтеруді өмірлік мақсат деңгейіне қояды.
Қоғамдық-саяси қызметінің қалыптасуы
Оқуын аяқтап, Омбыға оралған кезде Әлихан Бөкейхановтың дүниетанымы айқын қалыптасқан еді: ол Ресей империясының қазақ даласына жүргізген отаршылдық саясатына өзіндік көзқарас ұстанды, марксизмнің экономикалық қағидаларымен танысты, саяси астыртын күрестің түрлері мен әдістерін меңгерді және қоғамдық тартыстарда тәжірибе жинады.
Омбы кезеңі
Қаланың саяси-әлеуметтік және қоғамдық өміріне белсенді араласты. Бұл жылдар оның саяси күрескер ретінде шыңдалуына ерекше ықпал етті.
Ұйымдастырушылық тәжірибе
«Народная свобода» (Халық бостандығы) партиясы қатарына өтіп, қазақ зиялылары мен белсенділері арасында осы бағыттағы шағын топ ұйымдастырды.
Саяси танылуы
Кейін ұлттық қозғалыстың ұйымдастырушысы әрі көсемі ретінде танылуына осы ортадағы тәжірибе шешуші рөл атқарды.
1905 жылдан кейінгі белсенділік
1905 жылдан бастап Ресейдің конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) мүшесі болды. Қазақ бөлімшесін құру мақсатында Орал мен Семейде жиындар өткізді.
Қарқаралыда патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы өткен қозғалысқа қатысып, 14 500 адам қол қойған Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылардың бірі ретінде танылды.