Құқықтық мемлекет - мемлекет билік органдары жүйесінің болуымен сипатталатын бұқаралық биліктің ұйымы
Құқықтық мемлекет: шығу тегі, мазмұны және мемлекет қызметін орындау әдістері
Қазақстан Республикасының ұлттық заң-құқықтық жүйесінің жедел қалыптасуы қоғам өміріндегі тұрақты қозғалыс пен үздіксіз жаңару аясында жүріп жатқан оң өзгерістерді жаңа көзқарастар тұрғысынан зерделеуді және бағалауды талап етеді. Осы үдерісте құқықтық мемлекет идеясы мемлекетті ұйымдастырудың, билікті жүзеге асырудың және азамат құқықтарын қорғаудың негізгі өлшемдерінің біріне айналады.
Құқықтық мемлекеттің пайда болуы қоғамның ұйымдық құрылымды объективті түрде қажет ететін ішкі эволюциясымен байланысты. Мемлекеттің шығу тегін түсіндіретін бірнеше теория бар. Солардың бірі — теологиялық теория: мемлекет құдайдың құдіретімен пайда болды деп түсіндіреді. Бұл бағыттың белгілі өкілдері — Августин (354–430) және Фома Аквинский (1225–1274).
Құқықтық мемлекеттің мазмұны және мемлекеттік органдар
Мемлекет — қоғамның ұйымдық құрылымды объективті түрде қажет ететін ұйымы. Ал құқықтық мемлекет — мемлекеттік билік органдары жүйесі бар, бұқаралық биліктің құқықтық негізде ұйымдасқан нысаны.
Мемлекеттік орган және өкілеттіктер
Мемлекеттік органдар мемлекеттік міндеттерді орындау үшін құрылады және ортақ белгілерге ие. Мемлекеттік органның ең маңызды ерекшелігі — биліктік өкілеттіктермен қамтамасыз етілуі. Сондықтан оның әрекеттері міндетті сипатқа ие, ал шешімдері мен бұйрықтары биліктік сипатта болады.
Биліктік өкілеттіктер құзырет шеңберінде жүзеге асырылады. Құзырет дегеніміз — органға бекітілген жүргізу пәндерінің, құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы.
Тежемелік және тепе-теңдік жүйесі
Билікті ұйымдастырудың негізгі қағидаттарының бірі — тежемелік және тепе-теңдік. Мәні: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі бір-бірін шектеп, ешқайсысы мемлекеттік билікті толық иемденіп кетпейтіндей етіп өкілеттіктердің өзара бөлінуі.
Біртұтастық қағидаты
Мемлекеттік билікті ұйымдастырудың тағы бір қағидаты — біртұтастық. Бұл қағидат жоғары мемлекеттік органдардың біртұтас жүйесін және жергілікті органдардың сол жүйеге енуін білдіреді: жергілікті органдар жоғары органдарға бағынады және бірыңғай басқару логикасы сақталады.
Қазақстан Республикасында билікті бөлу қағидаты
Бірыңғай мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу қағидаты Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік биліктің конституциялық негізі болып табылады. Бұл қағидат әр тармаққа тиесілі органдардың құзыреттерін айқындау және шектеу арқылы іске асады.
Заң шығарушы билік
Заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган — Қазақстан Республикасының Парламенті. Парламент екі палатадан тұрады: Сенат және Мәжіліс.
Атқарушы билік
Заңдардың орындалуын қамтамасыз ету және жалпы атқарушы-өкімдік қызмет атқарушы органдарға жүктеледі.
Сот билігі
Қазақстан Республикасында сот билігін тәуелсіз сот органдары жүзеге асырады.
Президенттің орны
Президент мемлекеттік органдар жүйесінде айрықша орын алады: ұйымдастырушылық тұрғыдан ол биліктің үш тармағына тікелей кірмейді және дербес институт ретінде танылады. Президент ең алдымен мемлекет басшысы, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік етеді.
Мемлекеттік қызмет: мәні, санаттары және жауапкершілік
Мемлекеттік қызмет — азаматтардың мемлекеттік мекемелерде кәсіби негізде жұмыс істеуі. Бұл қоғамдағы еңбектің ерекше түрі; ол заңдармен және ведомстволық нұсқаулықтармен реттеледі. Мемлекеттік аппарат іскер, кәсіби және сенімді кадрлармен толықтырылуы тиіс.
Қызметкерлердің негізгі санаттары
- Мемлекеттік билік органдарының қызметкерлері: заң шығару, заң орындау және құқық қорғау салаларындағы қызметкерлер.
- Жұмыстың сипатына қарай: басшылар, мамандар, техникалық персонал.
- Өкілеттік деңгейіне қарай: мемлекеттік-биліктік өкілеттігі бар және өкілеттігі жоқ қызметкерлер.
Өкілеттігі бар лауазымды тұлғалардың топтары
Категория A
Президент, Премьер-Министр, палаталар төрағалары, министрлер және жоғары мемлекеттік аппарат басшылары.
Категория B
Бірінші топтағы лауазымды тұлғалардың кеңесшілері, көмекшілері, орынбасарлары.
Категория C
Екінші топтағы лауазымды тұлғалардың орынбасарлары мен көмекшілері.
Жауапкершілік
Мемлекеттік қызметтегі лауазымды тұлғалар әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Егер қызмет барысында мекемеге шығын келтірсе, оны өтеуге міндетті. Ал қылмыс жасалған жағдайда қылмыстық жауапкершілік қолданылады.
Мемлекет мүддесі мен мақсаты: адамның игілігін қамтамасыз ету
Мемлекет қызметінің түпкі мүддесі мен мақсаты — адамның әлеуметтік, моральдық, материалдық, рухани, мәдени және экологиялық қажеттіліктерінің барынша іске асуына жағдай жасау. Жеке тұлғаның мүдделері қамтамасыз етілген сайын, қоғам да нығаяды: әлеуметтік қатынастар дұрыс реттеліп, басқарудың тиімділігі артады.
Мемлекет функциясы ұғымы
Мемлекеттің функциялары — қоғамды әлеуметтік басқаруда мемлекеттің атқаратын қызметінің негізгі бағыттары мен әдістері. Кейбір мемлекеттерде «функция» ұғымы заңнамалық тұрғыдан нақты бекітілмей, оны мемлекеттің міндеттері және мақсаттарымен бірге түсіндіру кездеседі. Дегенмен функцияны жеке ұғым ретінде қарастыру орынды, өйткені мақсат, міндет және функция мазмұны, іске асу жолдары мен тәсілдері жағынан әртүрлі құбылыстарды қамтиды.
Ішкі және сыртқы функциялар
Дамыған елдердің бір бөлігі функцияларды «ішкі-сыртқы» деп бөлмейді, өйткені шекарасын нақты ажырату кейде қиын. Алайда көптеген функциялардың қолданылу аясы салыстырмалы түрде айқын болғандықтан, оларды бөлу талдауға қолайлы.
Мемлекеттің қоғамдағы орны
Мемлекет — басқару функциясын орындайтын, қоғамның тіршілік тынысын қамтамасыз етуге және қажетті жағдайлар мен алғышарттар жасауға ұмтылатын қоғамдық ұйымдасудың айрықша нысаны. Ол экономика, әлеуметтік-саяси және рухани саладағы, ұлтаралық және тұлғааралық қатынастардағы маңызды мәселелерді шешуге белсенді ықпал ете алады.
Мемлекет туралы жинақталған анықтама
Мемлекет — адамзат қоғамы дамуының белгілі кезеңдеріне тән саяси ұйым, ол:
- қоғамды басқаруды жүзеге асырады, әлеуметтік субъектілердің (адамдар, топтар, таптар және т.б.) қарым-қатынасын реттеп, бағыттайды және бірлескен іс-қимылға жағдай жасайды;
- саясатты іске асыратын кең тармақты органдар жүйесіне және биліктің ұйымдастырушылық құралдарына сүйенеді;
- әкімшілік-мәжбүрлеу өкілеттігі арқылы қабылданған шешімдердің орындалуын қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік билікті жүзеге асыру нысандары мен әдістері
Мемлекеттік билік көптеген субъектілердің сан алуан нақты қызметтері арқылы іске асады. Мемлекеттік биліктің нақты жүзеге асырылу жолдары құқықтық нысандар және ұйымдастырушылық қызмет арқылы көрініс табады.
Құқықтық нысандар
1) Нормативтік актілер арқылы
Құқықтық реттеуді жалпы ережелер арқылы қамтамасыз ету.
2) Жекелей (нақты) құқықтық актілер арқылы
Нақты жағдайға арналған шешімдер қабылдау және оларды орындау.
Нақты құқықтық нысандардың түрлері
- құқық шығармашылық;
- құқықты орындаушылық;
- құқықты қорғаушылық.
Әкімшілік шарт
Мемлекеттік билікті жүзеге асырудың ерекше нақты түрлерінің бірі — әкімшілік шарт. Мұнда тараптардың біреуі немесе екеуі де мемлекеттік орган болуы мүмкін.
Құқықтық емес (ұйымдастырушылық) әдістер
Мемлекеттік билікті іске асыру тек құқықтық актілермен шектелмейді. Үлкен рөл атқаратын сала — мемлекеттің ұйымдастыру қызметі. Бұл заңға тәуелді іс-әрекет: әр орган мен аппарат өз қызметін заңдар мен нормативтік актілерге сәйкес жүргізеді, бірақ әр қадам үшін жеке нормативтік акт қажет бола бермейді.
Ұйымдастыру қызметінің негізгі түрлері
- жаңа заңдар мен нормативтік актілерді түсіндіру және насихаттау;
- мемлекеттік органдарға көмек көрсету, бақылау және тексеру жүргізу;
- материалдық-техникалық операциялар: баяндамалар, іс-қағаздары, баспа өнімдерін дайындау;
- жиналыстар, мәжілістер, конференциялар өткізу;
- тәжірибені жинақтау және қорытындылау;
- қоғамдық ұйымдар мен еңбек ұжымдарының ұсыныстарын жинау және талдау;
- халықты, қоғамдық ұйымдарды, саяси партияларды мемлекеттік орган жұмысына тартуды ұйымдастыру;
- шет мемлекеттермен қарым-қатынасты ұйымдастыру және басқару.
Жалпы ұйымдастырушылық нысандар
Мемлекеттік биліктің жалпы ұйымдастырушылық нысандары әртүрлі бағытта көрінуі мүмкін: экономикалық, саяси, идеологиялық, халықаралық және мемлекетаралық ықпал ету тетіктері.
Қорытынды
Құқықтық мемлекет — билікті құқықпен шектейтін, мемлекеттік органдардың құзыретін айқындайтын, тежемелік және тепе-теңдік жүйесін орнықтыратын, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге бағытталған басқару үлгісі. Қазақстан жағдайында бұл қағидаттар билікті бөлу жүйесі, Парламенттің екі палаталы құрылымы, тәуелсіз сот билігі, сондай-ақ мемлекеттік қызметтің кәсіби ұйымдастырылуы арқылы нақтыланады.