Кез келген қоғамның түрлі топтарының басын біріктіруші факторлардың бірі - этникалық (ұлттық) өзіндік сана

Кез келген қоғамдағы түрлі топтарды біріктіретін негізгі күштердің бірі — этникалық (ұлттық) өзіндік сана. Оны қалыптастыратын факторлар мен тетіктердің ішінде мемлекеттің ұлттық саясаты айрықша орын алады.

Қазақстан Республикасының егемендігін орнықтыру кезеңінде халықтың этникалық өзіндік санасын ояту және оны әрі қарай дамыту — күн тәртібіндегі міндет. Бұл міндетті ойдағыдай атқару үшін ұлттық сананы қасаң маркстік-лениндік идеологияның әсерінен арылтып, кеңестік және мәңгүрттік сананың инерциясынан тазарту қажет. Сондықтан этникалық өзіндік санамыз бен этосымыздың қазіргі жай-күйін зерттеу — ең маңызды бағыттардың бірі.

Жасырын емес: бүгінгі таңда жастар арасында қазақстандық патриотизмді жүйелі дамытуда әлсіздік байқалады. Туған Отанды туған анадай қадірлеу қажеттігін мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың бірнеше мәрте атап өтуі де осыдан.

Этнос қалай қалыптасады: консолидация, ассимиляция және мемлекеттілік

Этностар этникалық үдерістер барысында — консолидация мен ассимиляция арқылы — өзгеріске ұшырап отырады. Өз болмысын тұрақты сақтап өмір сүру үшін этнос, әдетте, әлеуметтік-территориялық тұрғыдан ұйымдасуға, яғни мемлекеттілік құруға ұмтылады.

Этностық белгі деген не: тіл, мәдениет, психика және өзіндік сана

Этностық белгілерді этносты құрастыратын факторлармен шатастырмау керек. Мысалы, экономикалық қатынастар бірлігі өз алдына этникалық ерекшелік бола алмайды: әлеуметтік-экономикалық параметрлер жиі өзгеріп отырады, ал этникалық-мәдени параметрлер салыстырмалы тұрақтылығымен сипатталады.

Этникалық қауымдардың айырмашылығы көбіне этникалық ерекшеліктер арқылы айқындалады. Сонымен бірге этникалық тұтастануға кедергі келтіретін жағдайлар да болады: этнос ішіндегі сословиялық, кландық немесе трайбалистік бөгеттер, әлеуметтік жылжымалықтың төмендігі жалпы этникалық мәдени сипаттардың қалыптасуын баяулатуы мүмкін.

Көп жағдайда этникалық интеграцияны экономикалық факторлардан гөрі потестарлық институттар (билік құрылымдары, басқару тетіктері) тиімді атқарады.

Территорияның рөлі және этностың табиғи-тарихи өлшемі

Этностың қалыптасуы мен тұтастығының сақталуы үшін басты шарттардың бірі — ортақ аймақ және салыстырмалы тұрақты шекара. Ортақ тіл мен мәдениеттің орнығуы үшін адамдардың ұзақ уақыт бойы бір өңірде араласып, етене жақын өмір сүруі қажет.

Этнос — адамзаттың ең елеулі әлеуметтік топтарының бірі. Ол тарихи жағдайларға қарай ру, тайпа, ұлыс, ұлт түрінде көрінеді. Кең мағынада этнос бір жағынан этникалық, екінші жағынан қоғамдық-экономикалық факторлармен айқындалады. Этникалық қауымның ең жоғары түрі — ұлт.

Этнографиялық топ, этникалық топ және диаспора

Қазақстан халқын негізгі жергілікті халық және диаспоралық бірліктер деп бөліп қарастыру орынды. Қазақтар — осы елдің тілі, мәдениеті мен көне тарихын жасаушы негізгі халық. Ал шеттегі қазақтар диаспораға жатады: олар басқа мемлекеттердің құрамында, өзге құқықтық және мәдени кеңістікте өмір сүреді, сол елдің заңына бағынады және көбіне сол тілдік ортаға бейімделуге мәжбүр.

Шет елдердегі қазақтар үшін қазіргі тұрып жатқан ел — олардың бүгінгі Отаны, ал Қазақстан — барша қазақтың атамекені. Бірақ атамекеннің жауапкершілігі де бар: ең алдымен өз ішімізді түзеп, ұлттық сана-сезімді күшейтуіміз қажет. Өз жерімізде отырып диаспоралық ахуалға ұқсас деңгейге түсіп кеткен тұстарымыз да жоқ емес; бірқатарының «көзқаман» күйге түсуі алаңдатады. Кейбірі қазақша сөйлей алғанымен, қазақтың тарихын, мәдениетін, әдебиетін терең білмейді — бұл қасірет.

Мәдениет этникалық сабақтастықты қалай сақтайды

Этностың тұрақты өмір сүруі үшін тілмен бірге оның материалдық және рухани мәдениетіндегі айрықша белгілердің маңызы зор. Бұлар — әдет-ғұрып, рәсім, халық өнері, дін, жүріс-тұрыс, этникалық қимыл-қозғалыс сияқты дәстүрлі мәдени нышандар.

Кей жағдайда мәдениеттің кейбір белгілері, тіпті тіл немесе дін әлсіреуі мүмкін. Соған қарамастан этностың мәдени қауымдастық ретінде сақталып қала беретінін дәлелдейтін тарихи деректер аз емес. Кең мағынада алғанда, мәдениет қоғамдағы этникалық сабақтастықты қамтамасыз етеді: ол бір жағынан қоғамдық психология деңгейінде, екінші жағынан қоғамдық сананың идеялық-теориялық және жүйеленген деңгейінде көрініс береді.

Н. Масанов ұсынған қауымдастық типтерінің (мемлекеттік-азаматтық, діни-конфессионалдық, тілдік, нәсілдік, этникалық, шаруашылық-мәдени) бірқатары этносқа тән емес деуге болмайды. Этнос — тек «тек бірлігімен» шектелетін құбылыс емес; өркениетті қоғамдарда да этникалық ұйысу болуы мүмкін (мысалы, Жапония).

Табиғи-географиялық түсіндіру және пассионарлық туралы

Этносты географиялық-табиғи факторлар арқылы түсіндіру үрдісі XVIII ғасырдан бері белгілі (Ш. Монтескье). Кейін бұл мәселеге Л. Н. Гумилев, Р. Пайпс, Н. Н. Моисеев, Б. Земцов сияқты зерттеушілер де назар аударды.

«Халық», «тұрғындар» және мемлекеттік-аумақтық организм

Алғашқы таптық қоғамда қауымдастықтарды ірі әлеуметтік бірлестіктерге мемлекеттік билік біріктіргенін байқауға болады. Тайпа — әлеуметтік организм ретінде белгілі бір территорияда өмір сүрді; оның шекарасы да сол тіршілік кеңістігімен айқындалды.

Геоәлеуметтік организмдер (елдер, мемлекеттер) өз атауын көбіне территориялық сипаттан алады (Франция, Италия, Бельгия және т.б.). Мемлекет тұрғындарсыз болмайды, бірақ мемлекет пен тұрғындарды теңестіру дұрыс емес: тұрғындар — мемлекеттің элементі, ал мемлекет — саяси-территориялық құрылым.

Бұрынғы қағанаттар мен мемлекеттердің құрамында әртүрлі тайпалар қатар өмір сүрді; соның ішінде қазіргі қазақтардың ата-бабалары да болған. Олар біріктіріліп, мемлекет ретінде Түрік қағанаты, Түркеш қағанаты, Эфталиттер мемлекеті деп аталды. Ал осы сипаттағы таза этникалық қауымдастық көбіне «ұлыс» атауымен белгіленген.

Ұлт ұғымы және өлшемдер туралы даулы мәселелер

Қазіргі ғылымда ұлт пен ұлысты, ұлт пен этносты ажыратудың бәрі бірдей мойындалған тұрақты критерийлері жоқ. Сандық өлшемдерге (мысалы, «100 мыңға дейін — этнос, 100 мыңнан асса — ұлт») немесе өнеркәсіп пен жұмысшы табының бар-жоғына сүйену — әрі даулы, әрі көп жағдайда негізсіз қорытындыларға әкеледі.

Ұлттың дамуын тек тарихи-әлеуметтік және таптық факторлармен ғана түсіндіру жеткіліксіз; этностың биологиялық-этникалық табиғатына үңіле зерттеудің де ғылыми зияны жоқ.

Ақпарат, БАҚ және ұлттық ұйысу

Ақпараттық байланыстардың қарқындылығы этникалық ерекшеліктердің өз табиғатын тікелей ашып бермегенімен, ұлтты ұйыстырудағы рөлін жоққа шығаруға болмайды. Ақпараттық технология қоғамның барлық саласына ықпал етіп, өмір салтын өзгертеді; ал өзгерген өмір салты өзімен үйлесетін этникалық ерекшеліктерді қалыптастыруы мүмкін. Дегенмен ақпараттық өркениет аясында «өздігінен жаңа ұлт пайда болады» деу қисынды емес.

Сонымен қатар ұлттық мәдениет пен менталитеттің жақсы сақталуы көбіне ауыл мен дәстүрлі ортада айқынырақ байқалады. Қазақ этникалық келбеті қаладан гөрі, әсіресе ауыл халқының тұрмыс-салтынан көбірек көрінетіні — даусыз шындық.

Нарық, кенттену және этнотоғыстырушы байланыстар

Кей авторлар халықаралық экономикалық байланыстар этносты біріктірмей, керісінше оның бөліктерін ыдыратуы немесе түрлі этностарды жақындастырып, суперэтностық құрылымдарға алғышарт жасауы мүмкін дейді. Бұл қағиданы орныққан ұлттарға тікелей телу әрдайым дұрыс бола бермейді. Мысалы, Қазақстандағы өзбектер мен орыстардың ішкі экономикалық байланыстардың нығаюына байланысты қазаққа айналып бара жатқанын ешкім көріп отырған жоқ.

Сондықтан нарықтық қатынастар қазақ сияқты халықтың ұлт ретінде қалыптасуы мен дамуын тежемейтін, этнотоғыстырушы байланыстарын әлсіретпейтін бағытта өркендеуі керек. Бұл үшін ұлттық мүддені айқындайтын нақты саясат қажет. Өйткені экономика көбіне өндіріс қожайындарының, өндіруші мен тұтынушы ассоциацияларының материалдық мүдделері арқылы айқындалады; ал мұндай ассоциациялар қалыптасқанда қазақ тілі мен этникалық ерекшеліктердің ықпалы әлсіреп қалуы мүмкін.