Кез - келген заңның мазмұны қоғамда орын алып және одан әрі дамып келе жатқан экономикалық құбылыстарға сай болуы шарт

1) 1917 жылға дейінгі кезең

1917 жылғы Қазан революциясына дейін Қазақстан Ресей империясының құрамында болғандықтан, XIV–XIX ғасырларда қазақ даласындағы азаматтық және сауда қатынастары негізінен орыстың саудалық-құқықтық ережелерімен реттелді.

2) Кеңестік кезең және жаңа экономикалық саясат (ЖЭС)

Революциядан кейінгі алғашқы онжылдықтарда бұл қатынастар РСФСР азаматтық заңнамасы негізінде жүргізілді. ЖЭС-ке байланысты бағалы қағаздардың айналысына белгілі бір құқықтық мүмкіндік берген актілер қабылданды:

• ақша нарығында қысқа мерзімді төлем құралдары ретінде вексельдер мен чектер кең қолданылды;
• тауарларды сақтау және жылжымайтын мүлікті сатып алу-сату келісімдерінде қоймалық, кепілдік куәліктер сияқты құжаттар қолданылды.

Дегенмен, заң жүзінде бағалы қағаздарға жалпы ұғым болғанымен, өндірісті ұйымдастыру үшін қаражат жинауға мүмкіндік беретін негізгі құралдар — акциялар мен заңды тұлғалардың облигациялары, сондай-ақ қор биржалары мен кәсіби делдалдар (брокерлер мен дилерлер) туралы жүйелі құқықтық негіз қалыптаспады. Делдалдық қызмет социализм және коммунизм идеяларына жат құбылыс ретінде бағаланды.

3) 1977 жылғы КСРО Конституциясы және ішкі мемлекеттік облигациялар

1977 жылғы КСРО Конституциясында жеке меншік және еркін кәсіпкерлік кең көлемде қарастырылмағандықтан, айналымға акциялар мен облигациялар шығаратын акционерлік қоғамдар құруға құқықтық мүмкіндік болған жоқ. Соған қарамастан, мемлекеттің өз ішінде айналымға түсетін мемлекеттік облигациялар шығарылып, олар бағалы қағаздар деп аталды.

Сонымен бірге КСРО халықаралық сауда есеп-айырысуында төлем құралы ретінде вексельдер мен чектерді кеңінен пайдаланды.

4) Қайта құру кезеңі және 1990–1993 жылдардағы құқықтық іргетас

Экономиканы қайта құру идеясы қосымша инвестиция көздерін табуды, кәсіпкерліктің тиімділігін арттыруды және азаматтардың өз бетімен шаруашылық жүргізуге қызығушылығын күшейтетін тетіктерді қалыптастыруды көздеді. Осы кезеңде:

• 1990 жылғы 19 маусымда КСРО Министрлер Кеңесі «Бағалы қағаздар туралы ережені» бекітті.
• 1991 жылғы 31 мамырда «Кеңес Одағы және одақтас республикалардың азаматтық заңдарының негіздері» қабылданып, онда бағалы қағаздарға арналған толық бір тарау берілді.
• Бұл Негіздер 1993 жылғы 30 қаңтарда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі қабылданғанға дейін қолданылды.

5) 1990–1994 жылдар: нарыққа өту кезіндегі негізгі актілер

Қазақстанда 1990–1994 жылдары бағалы қағаздарды шығаруға және оларды нарықта сатуға мүмкіндік берген бірқатар құқықтық актілер қабылданды. Негізгілері:

• 1991 жылғы 21 маусым — «Шаруашылық серіктестіктері және акционерлік қоғамдар туралы» заң: акционерлік қоғамдар мен ЖШС құруға, сондай-ақ қызметін қаржыландыру үшін акциялар мен облигациялар шығаруға мүмкіндік берді.
• 1991 жылғы 11 маусым — «Бағалы қағаздар айналымы және қор биржасы туралы» заң: эмиссияны реттеу, тіркеу, делдалдық қызметті лицензиялау, қор биржасын құру және оның қызметін ұйымдастыру тәртібін айқындады.
• 1991 жылғы 13 қараша — Министрлер Кабинетінің қаулысымен бекітілген «Бағалы қағаздар туралы ереже»: шығарылатын бағалы қағаздардың түрлерін және олардың міндетті деректемелерін белгіледі.
• Қосымша ережелер пакеті — мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару, заңды тұлғалардың эмиссиясын мемлекеттік тіркеу және өзге рәсімдерді нақтылады.
• Жекешелендіру және акцияландыру — мемлекеттік мүлікті мемлекет меншігінен алу, кәсіпорындарды акцияландыру, инвестициялық қорлардың қызметін реттеу туралы бірқатар заңдар мен нормалар қабылданды.
• Банктік құралдар — вексельдер, банктік (депозиттік) сертификаттарды шығару және айналымға енгізу, сондай-ақ банктік қызметті реттеу жөніндегі Мемлекеттік банктің ережелері қолданылды.

Осы жылдары кейбір акционерлік қоғамдар алғашқы акцияларын шығарып, айналысқа енгізді. Қор биржалары мен тауарлы-қор биржалары құрылып, бағалы қағаздар нарығының алғашқы кәсіби мамандары пайда бола бастады. Нормативтік актілерді практикада қолдану нарықтың мәнін түсінуге және бастапқы тәжірибе жинақтауға мүмкіндік берді.

6) Мемлекеттің «қосарланған» рөлі және тәуелсіз реттеушінің қажеттілігі

Жинақталған тәжірибе мемлекеттің бағалы қағаздар нарығындағы рөлін айқын көрсетті: бір мезгілде ол эмитент, инвестор, әрі реттеуші және бақылаушы ретінде әртүрлі органдары арқылы қатысады.

7) 1994–1995 жылдар: өтпелі кезең және жаңа институционалдық құрылым

1994 жылғы 20 наурызда Президенттің «Бағалы қағаздар нарығын қалыптастыру шаралары туралы» жарлығымен бағалы қағаздар нарығындағы қатынастарды реттейтін және бақылайтын мемлекеттік орган ретінде Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия туралы ереже бекітілді. Бұл жарлық 1991 жылғы «Бағалы қағаздар айналымы және қор биржасы туралы» заңды және бұрынғы «Бағалы қағаздар туралы ережені» күшін жойған деп таныды.

Соның салдарынан шамамен алты ай бойы Қазақстанда бағалы қағаздар нарығы жеткілікті құқықтық негізсіз қалды. Тек 1994 жылғы 3 қазанда Министрлер Кабинетінің қаулысымен «Бағалы қағаздар туралы уақытша ереже» бекітіліп, ол 1995 жылғы сәуірге дейін қолданылды.

1995 жылғы қаңтарда Президенттің Ұлттық комиссия төрағасын және төрт мүшесін бекітуі, сондай-ақ атқару комитетінің құрылуы бағалы қағаздар нарығын қалыптастырудағы маңызды кезең болды. Осы уақыттан бастап Ұлттық комиссия өзіне жүктелген функцияларды толық атқара бастады.

8) 1995 жылғы сәуірден кейін: қазіргі кезеңнің басталуы

1995 жылдың сәуірінен бастап Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын дамытудың және оның құқықтық негіздерін қалаудың қазіргі кезеңі басталды. Осы кезеңде негізгі нормативтік-құқықтық актілер қабылданып, Алматы қаласында салтанатты түрде Орталық Азия қор биржасы ашылды.