Сызықтық - штабтық басқару құрылысы
Басқарудың ұйымдастырушылық құрылымын құру
Ұйымның басқару құрылымы — мақсаттарға жету үшін міндеттерді бөлу, өкілеттіктерді анықтау және бөлімшелердің өзара әрекеттесу тәртібін белгілеу жүйесі. Төменде кең тараған құрылым түрлері, олардың қолдану саласы, артықшылықтары мен кемшіліктері жинақталып берілген.
1) Сызықтық ұйымдық құрылым
Сызықтық ұйымдық құрылым бюрократиялық құрылымдардың ең қарапайым түріне жатады. Бұл модельде орталықтандыру және дара басшылық қағидалары іске асады: барлық өкілеттілік бір басшының қолында болады, ал әр қызметкер тек бір басшыға ғана бағынады.
Негізгі белгілері
- Басшы бағынышты объектіге толық жауап береді.
- Басшылық нормаларына сай бір басшы бірнеше бағыныштыны басқара алады.
- Құрылым өндірістің шоғырлану дәрежесіне, технологиялық ерекшеліктеріне және өнім түрлеріне қарай құрылады.
Артықшылықтары
- Басқарушылық шешімдерді қабылдау және іске асыру жылдам.
- Басқару қызметін ұйымдастыру салыстырмалы түрде қарапайым.
Кемшіліктері
- Деңгейлес байланыстардың әлсіреуі немесе үзілуі.
- Басшыға ақпараттың шамадан тыс жүктелуі және байланыстардың көптігі.
- Басқару деңгейлері көбейген сайын шешім қабылдау мен орындау уақыты ұзаруы.
- Ұйым өскен сайын сатылар саны артып, құрылым «қатаңдап» кетуі.
Қолдану саласы
Әдетте 300–500 адамға дейінгі, технологиясы жоғары әрі заттық мамандануы айқын кәсіпорындарда (мысалы, металл өңдеу, біртекті қызмет көрсету, құрамдастыру), сондай-ақ сыртқы орта тұрақты болған жағдайда тиімді.
2) Сызықтық-функционалдық құрылым
Сызықтық-функционалдық үлгі фабрика-зауыт өндірісі күрделенген кезеңде кең тарады. Өндірістің күрделенуі басқару қызметінің мамандануын туғызды: жоспарлау, бақылау сияқты жалпы функциялар және бас технолог, бас конструктор сияқты салалық маманданған бағыттар қалыптасты.
Рөлдер бөлінісі
- Сызықтық басшылар негізгі өндірістік қызметті тікелей басқарады.
- Функционалдық басшылар белгілі бір функция/сала үшін жауап береді және сол бағытта бақылау жүргізеді.
- Функционалдық бөлімдер көбіне ресурстық негізде (кадр, қаржы, шикізат және т.б.) құрылады.
Артықшылықтары
- Функционалдық басшылардың құзыреті жоғары болады.
- Күштердің қосарлануы азайып, материалдық ресурстар тиімдірек пайдаланылады.
- Функционалдық салаларда үйлестіру жақсарады.
- Әртүрлі өнімдер мен нарықтар жағдайында тиімділігі артады.
- Процестерді нысандандыру және стандарттау жеңілдейді.
Кемшіліктері
- Бөлімшелер өз нәтижесіне тым шоғырланып, жалпы нәтиже үшін жауапкершілік көбіне жоғары деңгейде қалады.
- Функцияаралық үйлестіру (координация) мәселелері туындайды.
- Орталықтандырудың шамадан тыс болуы ықтимал.
- Үйлесім қажеттілігі шешім қабылдау уақытын ұзартады.
- Нарық өзгерістеріне реакция баяулауы мүмкін; инновация мен кәсіпкерлік ауқымы шектеледі.
Қолдану саласы
Орта және ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарда, жобалау-конструкторлық және зерттеу ұйымдарында, шамамен 500–3000 адам жұмыс істейтін өндірістік және ғылыми бөлімшелерде тиімді. Сондай-ақ стандартты, жиі қайталанатын процедуралары бар басқару аппараттары және жаппай/ірі сериялы өндіріс үшін қолайлы.
3) Дивизионалды құрылым
ХХ ғасырдың 20-жылдары дивизионалды құрылымның қалыптасуы сызықтық-функционалдық схемадағы бірқатар мәселелерді шешуге мүмкіндік берді. Дивизионалды ұйым соңғы нәтиже қағидасына сүйенеді және әдетте өнім, тұтынушы, нарық немесе аймақ бойынша департаментализация арқылы құрылады.
Ерекшелігі
Дивизиондар (стратегиялық бизнес-бірліктер) кей жағдайда заңды тұлға мәртебесінсіз де салыстырмалы түрде дербес шаруашылық-өндірістік қызмет жүргізе алады.
Артықшылықтары
- Өнім/нарық/аймақ бойынша функцияаралық үйлестіру күшейеді.
- Жергілікті және тұтынушы сұранысындағы өзгерістерге жауап беру жылдамдайды.
- Нарықтар, өнімдер, аймақтар бойынша терең маманданған білім қалыптасады.
- Стратегиялық деңгейге кадрлар резервін даярлау мүмкіндігі артады.
Кемшіліктері
- Жоғары менеджмент пен бизнес-бірліктер арасында қосымша басқару деңгейлері пайда болады.
- Басқару шығындары өседі: ресурстар мен функциялар қайталануы мүмкін.
- Жауапкершілікті бөлу және тапсырмаларды вертикаль бойынша үлестіру күрделенеді.
- Стратегиялық бизнес-бірліктер арасында орталықтандырылған үйлестіру қиындайды.
Қолдану саласы
- Технологиялық жаңалықтарға тәуелділігі төмен әрі нарық құбылмалығы салыстырмалы әлсіз көпөнімді кәсіпорындар.
- Аймақтық ортақтық дивизиондарды автономдандыруды талап ететін көпұлтты компаниялар.
4) Сызықтық-штабтық басқару құрылымы
Сызықтық-штабтық құрылым — сызықтық-функционалдық басқаруды штабтық буынмен толықтыратын үлгі. Штабтар көбіне ұйымға ерекше жағдайларда жедел шешім қабылдауға көмектесу үшін құрылады.
Штаб қашан қалыптасады?
- Апат салдарын жою немесе төтенше жағдайды тоқтату кезінде (мысалы, сел салдарын жою штабы, азаматтық қорғаныс штабы).
- Жаңа, дәстүрлі емес өнімді немесе технологияны енгізу кезінде (тарихи мысал: соғыс жылдары өндірісті жедел қайта бейімдеу).
- Кенет пайда болған стандарттан тыс міндеттерді шешуде (мысалы, бәсекелестер әрекетіне жедел жауап әзірлеу).
Маңызды ескерту
Бұл модельде кейде дара басшылық қағидасы әлсіреуі мүмкін: қызметкер ұйым басшысына да, штаб жетекшісіне де бірдей бағынатын жағдайлар туындайды. Тұрақты консультациялық бөлімдер (заң, маркетинг, персоналды басқару және т.б.) әдетте өз ұсыныстарын ұйым басшысы арқылы өткізеді.
Артықшылықтары
- Экстремалды міндеттерде өндірістік және басқарушылық әлеуетті тиімді пайдалану.
- Шешім қабылдаудың оперативтілігі.
Кемшіліктері
- Дара басшылық қағидасының бұзылу қаупі.
- Штаб пен өндірістік бөлімшелердің тапсырмаларын келісудің күрделілігі.
- Ұжымда әлеуметтік-психологиялық шиеленістердің пайда болуы мүмкін.
Өмірлік циклі
Штабтың қызмет ету мерзімі жағдайға тәуелді: төтенше жағдай аяқталған соң таратылуы мүмкін немесе жаңа өнімді енгізу кезінде ұйымның тұрақты құрылымына кіріктірілуі, тіпті жеке құрылымға бөлінуі ықтимал.
5) Матрицалық құрылым
Матрицалық құрылым — сызықтық-функционалдық басқаруды бағдарламалық/жобалық басқарумен толықтыратын органикалық үлгі. Мұнда вертикаль (иерархиялық) және горизонталь (жоба/бағдарлама) басқару бір мезгілде іске асады.
Түрлері
- Жобаны басқару.
- Уақытша мақсатты топтар (венчурлік тәсіл элементтері бар).
- Тұрақты кешенді (кросс-функционалды) топтар.
Артықшылықтары
- Кадрлар мен өндірістік әлеуетті ең тиімді пайдалану.
- Психологиялық және кәсіби-квалификациялық сәйкестік бойынша команда құру арқылы ұжымды оңтайландыру.
- Жаңа міндеттерге байланысты команданы динамикалық қайта құру мүмкіндігі.
Кемшіліктері
- Бастапқы топтарды мерзімді «бұзу» қажеттілігі және қақтығыстардың күшею қаупі.
- Жоспарлаудың күрделілігі: жобалар бойынша жұмысты бастау/аяқтауды үйлестіру керек.
- Бағдарлама өзгерісіне байланысты қызметкерлерді қайта даярлау қажеттілігі (кейде радикалды әрі кезеңдік түрде).
- Құрылымның қымбаттылығы (үйлестіру шығындарының жоғары болуы).
Қолдану саласы
- Күрделі техникалық жаңа өнім қатарын игеру, қысқа мерзімде ғылыми-техникалық бұйымдар әзірлеу.
- Нарық конъюнктурасының құбылуына тез жауап беру және технологиялық жаңалықтарды жедел енгізу қажет болғанда.
- Мемлекеттің экономикалық, саяси және қорғаныс мүдделеріне қатысты ірі бағдарламалар (мысалы, ғарыш бағдарламалары және т.б.).
Ұйымдық жобалаудың негізгі элементтері
Ұйымдық жобалау — ұйымның өзгергіштігін және үйлестіру тиімділігін үздіксіз арттыруға бағытталған жүйелі ізденіс. Төмендегі элементтер құрылым таңдаудың және оны жетілдірудің өзегін құрайды.
Еңбек бөлінісі және мамандандыру
Еңбек бөлінісі екі бағытта жүреді: тігінен (басқару деңгейлері) және көлденең (маркетинг, қаржы және т.б. қызмет салалары бойынша).
Департаментализация
Ұқсас жұмыстарды топтастыру: өнім, тұтынушы, нарық бойынша немесе ресурстар айналасында (технология, өндіріс түрі — жаппай/тәжірибелік, жабдықтау типі және т.б.).
Үйлестіру және коммуникация
Бөлімшелер арасындағы өзара байланыс арналары, ақпарат алмасу тәртібі және шешімдерді келісу механизмі құрылымның «жүйке жүйесі» болып саналады.
Басқару ауқымы және бақылау
Бір басшыға тиімді түрде қанша адам бағынышты бола алады деген сұраққа жауап береді және бақылау мүмкіндігінің шегін анықтайды.
Жауапкершілік пен құқықтардың сәйкестігі
Міндет қойылған жерде оған сәйкес өкілеттік те бекітілуі қажет. Бұл сәйкестік басқарудың әділдігі мен орындалу сапасына тікелей әсер етеді.
Орталықтандыру және орталықсыздандыру
Орталықтандыру — шешім қабылдау құқықтарының жоғары деңгейде шоғырлануы, ал орталықсыздандыру — өкілеттікті иерархия бойынша төменгі деңгейлерге делегирлеу.