Суармалы жерлердің жай - күйі
Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру
Бұл материал жер қатынастарын дамыту және ауыл шаруашылығында су пайдалануды басқаруды жетілдіру бағытындағы өзекті мәселелерді, оларды шешу шараларын және күтілетін нәтижелерді жүйелейді.
Мақсат
Жер мен су ресурстарын тиімді басқару арқылы аграрлық өндірістің тұрақтылығын арттыру, инвестиция тартуға және өнімділікті өсіруге жағдай жасау.
Негізгі логика
Құқықтық айқындық + экономикалық ынталандыру + сапалы мониторинг = жердің ұтымды пайдаланылуы және қаржы-кредит тетіктерінің жұмыс істеуі.
Күтілетін әсер
Нарықтық айналымды кеңейту, кредитке қолжетімділікті арттыру, жер сапасын сақтау және салық салудың арнайы режимін ұтымды қолдану.
Жер қатынастарын дамыту
Ағымдағы жай-күйі
- Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын реформалау нәтижесінде өнімділігі төмен және сортаң жерлердің ауыл шаруашылығы мақсатындағы көлемі 1991 жылмен салыстырғанда 127,5 млн гектарға (екі еседен астам) қысқарды.
- Егістік жер көлемі 13,3 млн гектарға (2,7 есе) азайды.
- Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 24 қаңтардағы №152-II «Жер туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік емес ауыл шаруашылығы жер пайдаланушыларының жерді тұрақты пайдалану құқығы жойылып, 49 жылға дейін жалға алу шартымен уақытша ұзақ мерзімді жер пайдалану институты енгізілді.
Негізгі проблемалар
- 2003 жылғы 1 қаңтардан бастап уақытша ұзақ мерзімді жер пайдалануды енгізу өндірушілердің бір бөлігіне теріс әсер етуі мүмкін.
- Ауыл шаруашылығы жеріне жеке меншіктің болмауы кепіл қатынастарының дамуын тежеп, күрделі қаржы көлемін ұлғайтуды қиындатады.
- Тұрақты жер қатынастарының жеткіліксіздігі ірі және орта тауарлы ауыл шаруашылығы құрылымдарының дамуын ынталандырмайды.
- Топырақ сапасын айқындайтын заманауи материалдардың жоқтығы (соңғы толық көлемді жұмыс 1986–1987 жылдары) нақты бағалау мен жер салығын саралауға мүмкіндік бермейді.
- Құнарлылықты арттыруға ынталандыру мен құнарлылық жай-күйін пәрменді қадағалайтын экономикалық тетіктердің жеткіліксіздігі жер пайдаланушылар жауапкершілігін төмендетеді.
Ұсынылатын шаралар
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге жеке меншікті енгізу жөніндегі заңнамалық акт қабылдау.
Жердің құнарлылығын сақтау және арттыру үшін жерді тиімсіз пайдаланғаны үшін жауапкершілікті күшейту.
Жерді бөлудің қолданылып жүрген заңнамаға сәйкестігіне тексеріс жүргізу.
Жер телімдерінің бағалау құнын анықтау әдістемесін жетілдіру: барлық аймақтарда бонитеттік бағалаудың 4 турын өткізу, топырақ типтері мен ішкі типтерін капиталдандыру ставкасын экономиканың жай-күйін ескере отырып саралау.
Жерді кепілге қою арқылы кредит берудің ипотекалық нысанын дамыту және жер пайдалану құқығын пайдалану арқылы аграрлық сектордағы қаржы-кредит қатынастарын жетілдіру.
Күтілетін нәтижелер
- Жерді нарықтық айналымға енгізу.
- Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің кредит ресурстарына қолжетімділігін арттыру.
- Жерді пайдалану сапасын жақсарту және ұтымды жоспарлау.
- Салық салудың арнайы режимін сақтау және тиімді қолдану.
Ауыл шаруашылығында су пайдаланудың тиімді жүйесін қалыптастыру
Суармалы жерлердің жай-күйі
- Суармалы жер қоры 2 364,8 мың га. Бұл жерлер ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің 30%-дан астамын өндіруді қамтамасыз етеді.
- 1991 жылы 2 284 мың га суармалы жер пайдаланылса, 2001 жылы нақты 1 317,8 мың га ғана суарылды.
- Пайдаланылмаған 1 047 мың га жердің негізгі себептері: сортаң жерлерді айналымнан шығару, суару жүйелерінің ақаулары, судың болмауы немесе жетіспеуі, суландыру жағдайлары мен ұйымдастыру шараларының нашарлауы, қаржылық және материалдық-техникалық ресурстар тапшылығы.
Жетілдіру шаралары
- Су пайдаланушылар бірлестіктерін ұйымдастыру және олардың жұмыс істеу нормаларын ескере отырып, Қазақстан Республикасының Су кодексінің жаңа редакциясын әзірлеу.
- Суды жеткізу қызметтерінің жабылмайтын шығындарын республикалық бюджеттен дотациялау арқылы ауылдағы су пайдаланушыларды және су шаруашылығы ұйымдарын мемлекеттік қолдау.
- Шаруашылықаралық каналдар мен гидромелиоративтік құрылыстарды жобалау мониторингін жүргізетін мемлекеттік мекеме нысанында «Қазагромелиосушар» әдістемелік орталығын құру.
- Кадрлар даярлау бағдарламасында жыл сайын су шаруашылығы жүйелері мен құрылыстары үшін 20–25 инженер-гидротехник және инженер-құрылысшы даярлауды көздеу.
- Орта Азия елдерінің мемлекетаралық су-энергетикалық консорциумын (төрт тарапты) құру.
Бюджеттік бағдарламалар (2003–2005)
Төмендегі кестеде су жеткізу қызметтерін субсидиялау, инфрақұрылымды қалпына келтіру және салалық әдістемелік орталықты қолдау бойынша жоспарланған көлемдер берілген.
| Бағдарлама атауы | 2003 ж. | 2004 ж. | 2005 ж. |
|---|---|---|---|
| Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге су жеткізу бойынша көрсетілетін қызметтерді субсидиялау | 1032,379 | 1100,0 | 1500,0 |
| Шаруашылықаралық каналдар мен гидромелиоративтік құрылыстардың ерекше авариялық телімдерін қалпына келтіру | 250,0 | 1250,0 | 1500,0 |
| «Қазагромелиосушар» ММ әдістемелік орталығын құру | 10,0 | 10,0 | 10,0 |
| «Қазагромелиосушар» ММ әдістемелік орталығын материалдық-техникалық жарақтандыру | 2,427 | 1,177 | 1,0 |
| Қарыздар | 3042,7 | 2079,9 | 978,9 |
| Барлығы | 4337,506 | 4441,077 | 3989,9 |
Басым бағыт
Суды жеткізу қызметін қолдау арқылы ауыл шаруашылығы өндірушілерінің өндірістік тұрақтылығын күшейту.
Инфрақұрылым
Авариялық телімдерді қалпына келтіру су жоғалтуларын қысқартып, суармалы алқаптарды қайта айналымға енгізуге мүмкіндік береді.
Институционалдық қолдау
Әдістемелік орталық пен кадр даярлау жүйесі салада ұзақ мерзімді басқару сапасын көтереді.