Қазақстанның Суретшілер одағын мүше
Бейнелеу өнері сабақтарында суретшілердің өмірі мен шығармашылығын оқыту
Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды өнер туындыларымен таныстыру кезінде суретшілердің өмірі мен шығармашылығын жүйелі түрде қарастыру ерекше маңызды. Мұндай жұмыс көркемдік білім беріп қана қоймай, оқушылардың өнер туралы түсінігін кеңейтеді, эстетикалық талғамын қалыптастырады және ұлттық мәдени мұраға құрметін арттырады.
Сабақтағы мақсат
Өнертанымдық ұстанымды қалыптастыру, бейнелік ойлауды дамыту.
Негізгі тәсіл
Өмірбаян, дәуір, жанр, тақырып және көркем тіл арқылы талдау.
Нәтиже
Ұлттық өнерді тану, дербес пікір айту, көркем бейнені түсіну.
Әбілхан Қастеев: ұлттық кескіндеменің темірқазығы
Қазақ бейнелеу өнерінде Әбілхан Қастеевтің орны айрықша. Қазақстанның халық суретшісі ретінде ол саналы ғұмырын туған елінің көркем образын жасауға арнады. Қастеев тақырыптық картина, портрет, пейзаж және кітап иллюстрациясы жанрларында өнімді еңбек етті.
Өмір жолы және қалыптасуы
Ә. Қастеев 1924 жылы Жаркент қаласының маңындағы ауылда шаруа отбасында дүниеге келді. Ол әкесінен ерте айырылып, іні-қарындастарын тәрбиелеуге апасына қолғабыс етті. Апасы бау, басқұр тоқитын ісмер болғандықтан, суретшінің сәндік-қолданбалы өнерге қызығуына отбасының ықпалы зор болды.
Қазан төңкерісінен кейін оның таланты бағаланып, Алматыға Н. Т. Хлудовтың шеберханасына оқуға жіберілді. Қастеевтің алғашқы еңбектері 1930 жылдардың басында көріне бастады.
Ерте кезеңдегі туындылар
- Топтық портрет
- Көгілдір киім киген қыз
- Тігінші, Тоқымашы
- Қарындас портреті, Автопортрет
Композициялық ерекшелік
Суретші кейіпкер бейнесін ғана емес, оның өмірлік ортасын да қатар береді: киіз үй, жан-жануар, қазан-ошақ, тұрмыс бұйымдары мен табиғат көріністері композицияны толықтырып, образды кеңейтеді.
«Түрксіб» — дәуір белгісі
Қастеевтің көпшілікке кең танылған шығармаларының бірі — «Түрксіб». Картинада Түркістан–Сібір темір жолының құрылысы сияқты тарихи-әлеуметтік маңызы зор құбылыс бейнеленген: сары дала, темір жолмен келе жатқан паровоз және оны күтіп тұрған адамдар көрінісі арқылы жаңару рухы сезіледі.
Пейзаждары
- Тау пейзажы
- Медеу келбеті
Халық өмірі тақырыбы
- Бие сауу
- Құдықтың басындағы бай мен жарлы
- Қалың малға сатылған қыз
- Шөп шабу
- Колхоздың сүт фермасы, Колхоз тойы, Колхоз қырманы
Амангелді Иманов бейнесі
Суретші халық батыры Амангелді Иманов тақырыбына да ерекше мән берді. Осы бағыттағы еңбектеріне «А. Имановтың портреті» және «Амангелдінің шабуылы» композициялары жатады.
Әбдірашит Ысымайлов: ұлттық графиканың бастауында
Қазақтың алғашқы кәсіби ұлттық график-суретшілерінің бірі — Әбдірашит Ысымайлов. Оның шығармашылығы қазақтың кәсіби бейнелеу өнерімен қатар қалыптасты. Ол кескіндеме, графика және газет-журналдарды көркемдеу салаларын қатар алып жүрді.
Индустрия және туған жер көріністері
1920 жылдардағы еңбектерінде суретші индустриялы Қарағанды мен туған жер табиғатының көріністерін бейнелеуге ден қойды. 1930 жылдары тушьпен салынған жұмыстарында «Қарағанды», «Қарағанды шахтерлары» сияқты туындылар арқылы шахтерлер өмірін көрсетті.
Сын мен сатира
Оның карикатуралары мен плакаттары («Теңіздің ар жағынан», «Жарылып кетті») қоғамдық ойды қозғайтын, терең мағыналы сынға құрылған еңбектер ретінде бағаланады.
Соғыс жылдары және соғыстан кейінгі кәсіби өсу
Ұлы Отан соғысы жылдары (1941–1945) қазақ суретшілері Қазақстанға келген орыс суретшілерімен бірлесе отырып, соғыс жанры мен тарихи тақырыптарда туындылар жасады. Олар халықтың қажымас ерлігін, майдан қаһармандарын және тылдағы еңбек адамдарының бейнесін көрсетуге белсене қатысты.
Соғыстан кейінгі кезеңде кәсіби шеберлік өсіп, шығармалар мазмұны тереңдей түсті. А. И. Черкасскийдің «Дина мен Жамбыл» картинасы, В. Антошенко–Оленовтың «Сәкен Сейфуллин», «Ілияс Жансүгіров» портреттері, Х. Наурызбаевтің «Жамбыл», «Құрманғазы» мүсіндері, сондай-ақ Ә. Қастеев пен И. Леонтьевтің «Қазақстан кілемшелері» еңбектерінде қазақ адамдарының рухани әлемі жан-жақты ашылды.
Айша Ғалымбаева: қазақ әйелінің көркем бейнесі
Қазақстан өнерінде әйелдер арасынан шыққан тұңғыш суретші Айша Ғалымбаеваның орны ерекше. Ол өз еңбектерінде қазақ әйелдерінің өмірін сүйіспеншілікпен бейнеледі. 1967 жылы Айша Ғалымбаеваға Қазақстанның халық суретшісі атағы берілді.
Білімі және алғашқы еңбектері
Айша Ғалымбаева 1917 жылы 19 желтоқсанда дүниеге келді. 1943 жылы Алматы көркемсурет училищесін, 1949 жылы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының көркемдік-сәндік бөлімін тәмамдады. Алғашқы еңбектері «Абай әндері» (1949), «Махаббат туралы поэма» (1954) кинофильмдеріне жасаған жұмыстары және «Тоқымашылар» (1951), «Автопортрет» (1956) станоктық картиналары болды.
Маңызды композиция
«Халық таланттары» (1957) — киіз үй ішіндегі үш әйелдің киіз басу үстіндегі көрінісі арқылы ұлттық қолөнерді асқақтатады.
Портреттер
«Халық шебері Б. Бәсенованың портреті» (1958), кейінгі жылдары С. Қойшыбаева, Ғ. Мұстафин, С. Майқанова, Н. Жантурин портреттері.
Түс және сәнділік
«Батыр ана» (1960), «Қазақстан әуендері» (1962) еңбектерінде түстер тұтастығы мен образдылық айқын көрінеді.
Натюрморт пен уақыт диалогы
Ғалымбаеваның натюрморттары («Үш ғасыр», «Ертедегі керамика», «Қобыз», «Сары алма», «Айва») табиғат пен адам арасындағы үйлесімді, сондай-ақ өткен мен бүгіннің сабақтастығын салыстырмалы түрде көрсетеді. «Бас киімдер» картинасында көне ұлттық бөрік негізгі бейне ретінде алынып, ұлттық киімдер композицияны толықтырады.
Қанапия Телжанов: кең тынысты кескіндеме
Қазақстан бейнелеу өнеріндегі ерекше тұлғалардың бірі — Қанапия Темірболатұлы Телжанов (1927). Ол Қазақстанның халық суретшісі (1961), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент мүшесі (1967). 1947–1953 жылдары Ленинградтағы И. Е. Репин атындағы институтта М. И. Авиловтан білім алды.
Туынды әлемі
Телжанов қазақ халқының өмірі мен тұрмысына арналған заманауи және тарихи тақырыптарды поэтикалық тілмен бейнеледі: «Жамал» (1955), «Атамекен» (1958), «Көкпар» (1960), «Бүркіт салу» (1964), «Қыз қуу» (1966).
Монумент пен триптих
Суретшінің кең тынысты, қанық бояулы триптихтары: «Жол басы» (1966–1970), «Октябрь» (1970), «Бозаралдықтар» (1972). Бұл еңбектер қазақ кескіндемесіне елеулі бетбұрыс әкелді.
Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1967). Еңбектері Қазақстанның Мемлекеттік өнер музейінде сақтаулы.
Хакімжан Наурызбаев: қазақ мүсін өнерінің негізін қалаушылардың бірі
Хакімжан Наурызбаев (1925) — қазақтың кәсіби мүсін өнерін қалыптастырушы ірі шебер. 1969 жылы Қазақстанның халық суретшісі атағын алды, 1960 жылдан — Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1951 жылы Харьков көркемсурет институтын бітірді.
Психологиялық мүсін
1950–1960 жылдары «Бала Жамбыл», «Амангелді Иманов», «Құрманғазы», «Сәкен Сейфуллин», «Шоқан Уәлиханов» сияқты тарихи тұлғалардың мүсіндерін жасап, кейіпкердің жан дүниесін ашуға, психологизмге бейімділігін көрсетті.
Кейінгі портреттер және шәкірттері
1960–1980 жылдары М. Хакімжанова, К. Дөнентаева, М. Мәметова, Ы. Жақаев портрет-мүсіндерін жасап, сыртқы тұлғаны ішкі мазмұнмен сабақтастырды. Оның шәкірттері — Т. Досмағанбетов, Б. Төлеков, Е. Мергенов — бүгінгі таңда кең танылған шеберлер.
Молдахмет Кенбаев: ұлттық мінез бен эпикалық кеңістік
Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген өнер қайраткері Молдахмет Кенбаев (1925) қазақтың ұлттық ерекшеліктерін кең көлемде ашқан туындыларымен танылды. Ол ата-анасынан ерте айырылып, 1931–1941 жылдары балалар үйінде тәрбиеленді. 1941 жылы Алматыдағы театралды-көркемсурет училищесіне түсіп, А. М. Черкасский мен Л. П. Леонтьевтен дәріс алды, кейін Мәскеудегі В. И. Суриков атындағы институтта білімін жалғастырды.
Тақырыптық картиналар
«Әңгіме» (1957), «Қашағанды ұстау» (1967), «Құрманғазы», «Киіз басушылар» еңбектерінде кейіпкер бейнесі мен ұлттық болмыс тұтас ашылады.
Көрнекті туындылар
«Асауды ұстау» — қазақ жігіттерінің батылдығы мен шеберлігін паш ететін көркем шығарма. Көлденең формат кең даланың тынысын, алға ұмтылысты символдық түрде сезіндіреді.
«Сары-Арқа» және Құрманғазы образы
«Сары-Арқа» картинасында ат жетектеген Құрманғазының бейнесі беріледі. Бояулар қоңыр, сары, қызғылт реңктердің тұтастығына біріктірілген. Туынды атауы Құрманғазының «Сарыарқа» күйімен үндеседі. Бұл образды жасау барысында суретші ақын Хамит Ерғалиевпен пікірлесіп, ал ғалым әрі композитор Ахмет Жұбановтың кеңестерін пайдаланғаны айтылады.
«Киіз басу»: ұлттық ырғақ пен түстер әуені
«Киіз басу» картинасы түстер үйлесімімен және ұлттық сипатымен ерекшеленеді. Шығарманың мазмұны халық шеберлерінің еңбегін асқақтата көрсетеді.
Сабыр Мәмбеев: замандас бейнесі және туған жер табиғаты
Сабыр Мәмбеев (1928) — Қазақстанның халық суретшісі, Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер. Ол 1946 жылы Алматы көркемсурет училищесін, 1953 жылы Санкт-Петербургтегі И. Е. Репин атындағы институтты бітірді. Шығармашылығындағы негізгі тақырыптар — замандастар өмірі, туған жер табиғаты және еңбек адамдары.
Танымал еңбектері
«Сұхбат», «Тауда» картиналары Мәскеудегі Третьяков галереясында, ал «Қоныс аудару», «Көктем» шығармалары Мәскеудегі Шығыс халықтары өнері музейінде сақтаулы. 1950–1960 жылдары «Киіз үйде», «Терезе алдындағы қыз», «Жастар», «М. О. Әуезов» картиналарын жазды.
Сериялы жұмыстар
1970–1980 жылдары қазақ халқының өткені мен бүгінін қамтитын сериялы суреттер салды. Еңбектерінің басым бөлігі қазақтың көркемсурет музейінде сақталған.
Сахи Романов: кино өнері мен кескіндеме тоғысындағы шебер
Сахи Романов (1926) — қазақ кино суретшісі, график әрі кескіндемеші. 1967 жылы Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер, 1981 жылы халық суретшісі атағын алды. Балалар үйінде тәрбиеленген, Мәскеу көркемсурет мектебінде оқыған, кейін 1955 жылы Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын бітірді.
Киноға қосқан үлесі
1950–1960 жылдары «Қанатты сыйлық», «Алдар Көсе», «Жангелдин отряды», «Найзатас», «Ас беру», «Қырық өтірік», «Құрманғазы» фильмдеріне декорациялар мен костюм эскиздерін жасады.
Кескіндемедегі қолтаңба
«Жер туралы декрет», «Отан аспаны аясында», «Бұғаудан босану», «Төлектің тор жайлауында», «Аврора жаңғырығы», «Құсбегі» еңбектері ұлттық колориті және символдық тілімен ерекшеленеді.
Портрет жанры
Романов шығармашылығында ақын О. Сүлейменовтің портреті, «Автопортрет», сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулати портреті айрықша орын алады.
Евгений Сидоркин: графикадағы алтын қор
Евгений Матвеевич Сидоркин (1930–1982) — Қазақстанның халық суретшісі (1980), Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер (1965). Ол 1957 жылдан бастап Алматыда еңбек етті және автолитография жанрында өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды.
Қазақ фольклоры мен эпосына иллюстрациялар
«Көңілді алдампаздар» (1958), «Қазақ эпосы» (1959) иллюстрациялары суретшінің есімін кеңінен танытты. 1963–1964 жылдары «Қазақтың ұлттық ойындары» автолитографиялар топтамасын және «Сәкен Сейфуллинді оқығанда» графикалық сериясын жасады. Бұл топтама 1965 жылы Лейпцигтегі көрмеде алтын медальға ие болды.
Мемлекеттік сыйлық және ірі сериялар
«Ақсақалдар» (1959) топтамасы мен М. О. Әуезовтың «Абай жолы» романына (1960) жасаған иллюстрациялары үшін 1970 жылы Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді. «Ғасырлар түнегінен» (1971–1979) сериясы да жоғары бағаланды.
Монументті-сәндік өнер
Сидоркин монументті сәндік өнер саласында да еңбек етті: Алматыдағы Целинный кинотеатры фойесіне көп қабатты түрлі-түсті сграффито композициясын жасады. О. Богомоловпен бірге балаларға арналған үлкен мозаикалық панно орындады.
Алексей Степанов: пейзаж, натюрморт және «космос» тақырыбы
Алексей Степанов (1923) — Қазақстанға белгілі кескіндемеші. Ол 1952 жылы Ленинградтағы кескіндеме, мүсін және архитектура институтын бітіріп, Алматыда шығармашылық жұмысын жалғастырды. 1969 жылы Қазақстанға еңбек сіңірген өнер қайраткері атағын алды.
Пейзаж
«Бейбіт дала» (1965), «Көктемгі Алатау» (1969), «Бейбіт Алматы» (1980) пейзаждары туған өлке поэзиясын терең жеткізеді.
Натюрморт
«Раушан гүлдер» (1955), «Күз» сияқты натюрморттары түстік мәдениетімен ерекшеленеді.
Космос тақырыбы
1960–1980 жылдары «Жұлдыздарға», «Жер планетасынан келген адам», «Жұлдызды аспан», «Космосқа», «Біз Байқоңырданбыз» еңбектерін жазып, көрмелерге тұрақты қатысты.
Әбдірашит Сыдыханов: кино және кескіндемедегі кең құлаш
Әбдірашит Аронұлы Сыдыханов (1937) — Қазақстан бейнелеу өнеріндегі өзіндік қолтаңбасы бар кескіндемеші. 1966 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітіріп, шығармашылық жолын «Қазақфильм» киностудиясында бастады. 1967–1986 жылдары қоюшы-суретші ретінде «Қараш-Қараш», «Құлагер», «Кездеспей кеткен бір бейне», «Өрнек», «Жусан» фильмдеріне қатысты.
Кескіндемелік сериялар
1960–1979 жылдары «1916 жыл», «Ақындар дауысы», «Ереуілшілер», «Жеңілгендер», «Маңғыстау мұнайшылары» атты триптихтарды, «Қазақстан туралы поэма» панносын және бригадир П. Казакованың портретін жазды.
Көрмелер және марапат
Оның еңбектері Мәскеуде, сондай-ақ Польша мен Болгарияда өткен халықаралық көрмелерде көрсетілді. 1986 жылы «Шоқан Уәлиханов» телевизиялық фильмін көркемдегені үшін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды.
Құрас Тыныбеков: қазақ гобелен өнерінің негізін салушылардың бірі
Қазақстан бейнелеу өнеріндегі тоқыма суретшісі, сәндік-қолданбалы өнердің кәсіби шебері, қазақ гобеленінің негізін салушылардың бірі — Құрас Тыныбеков (1947). Ол 1966 жылы Алматы көркемсурет училищесін, 1971 жылы Львов қаласындағы Мемлекеттік сәндік-қолданбалы өнер институтын тәмамдады. 1976 жылы КСРО суретшілер одағына қабылданды.
Жалғасатын бөлім
Берілген мәтін осы бөлімде үзіліп қалғандықтан, Қ. Тыныбековтің 1971–1978 жылдары Алматы көркемсурет училищесінде атқарған қызметі мен кейінгі шығармашылық еңбектері толық ашылмайды. Егер мәтіннің жалғасын жіберсеңіз, бөлімді құрылымын бұзбай, бірізді түрде толықтырып өңдеп беремін.