Күлтегін жазуы

Күлтегін ескерткіші: түркі жазба мәдениетінің мәңгілік айғағы

«Түркі халқы жойылмасын, ел болсын» деген ойды әйгілейтін Күлтегін жазуы — түркі дүниесінің рухани және тарихи жадын сақтап қалған теңдессіз мұра. Әр халықтың қалыптасуы мен дамуы өзіне тән жолмен өріледі; сол жолды танып, тарихи құндылықтарды зерттеп, жарыққа шығару — кез келген мемлекет үшін маңызды міндет.

Кеңес Одағы кезеңінде өткен тарихты жүйелі зерттеуге мүмкіндік шектеулі болды. Сондықтан ата-бабадан қалған бай мұраны зерделеу, түркі әлемін ғылым тұрғысынан тану бағытындағы көптеген еңбектер тәуелсіздік жылдарынан кейін кеңінен көріне бастады. Сол көпғасырлық мәдени мұралардың ішіндегі ең бағалыларының бірі — Орхон–Енисей жазуына жататын Күлтегін ескерткіші. Түркі тарихының VII–VIII ғасырлардағы маңызды беттері бізге дәл осы жазба ескерткіштер арқылы жетті.

Географиясы және алғаш анықталуы

Ескерткіш бір кезде түркілер мекендеген аймақтармен сабақтас кеңістікте орналасқан: Енисей өзені бойымен байланысты мәдени орта және қазіргі Моңғолиядағы Орхон өзені аңғары. Нақтырақ айтқанда, ескерткіш Моңғол Халық Республикасының астанасы Ұлан-Батырдан батысқа қарай шамамен 400 шақырым жердегі Орхон өзені бойындағы Кошо-Цайдам ойпатында орналасқан.

Оны алғаш тауып, ғылым әлеміне таныстырған — орыс ғалымы Н. М. Ядринцев. Кейін 1890 жылы Гейкель бастаған фин-угор қоғамының экспедициясы, 1901 жылы В. Радлов басқарған Орыс ғылым академиясының экспедициясы ескерткіш тұрған жерге барып, жазуды өз көздерімен көріп, тексерген.

Зерттелуі: халықаралық экспедициялар легі

ХХ ғасырдың басында да зерттеулер жалғасты: 1902 жылы Ужчжоудағы ағылшын консулы К. Кэмппель Күлтегін ескерткішіне қатысты бірқатар зерттеу жүргізді. 1909 жылы француз саяхатшысы Де Ля Кост тексеріп қараса, 1912 жылы В. Л. Котвич ғылыми жұмыстар атқарды.

1958 жылы моңғол–чехословак біріккен ғылыми экспедициясы ескерткіш орналасқан жерге қазба жұмыстарын жүргізді. Экспедицияға чех археологы Л. Иисль жетекшілік етті. Бұл — В. В. Радловтан кейінгі ірі қазба жұмыстарының бірі. Қазба барысында қорған астынан таста әдемі ойылып жасалған екі бас мүсін табылып, бірінің Күлтегінге, екіншісінің оның жұбайына тиесілі екені анықталды.

Ескерткіштің пішіні, өлшемі және жазба құрылымы

Күлтегінге арналған ескерткіш пирамида тәрізді. Жоғарғы жағы бес бұрышты; қырларында айдаһар бейнелері мен қаған таңбалары суреттелген. Екінші жағында ескерткіштің орнатылған күні: 732 жыл, 1 тамыз деп көрсетілген.

Ескерткіштің негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ол сол жақ бетіндегі 13 жол жазудың жалғасы. Түркологиялық әдебиеттерде 40 жол мәтін «Үлкен жазу» (КТБ), ал 13 жол мәтін «Кіші жазу» (КТМ) деп аталады.

Екі тіл: табғаш (қытай) және көне түркі жазуы

Ескерткіш негізінен табғаш (қытай) және көне түркі жазуымен толтырылған. Қытайша мәтін 732 жылы Қытай императоры Хусен-Цунг тарапынан бедерленген және онда ескерткіштің қысқаша мазмұны берілген. Қытайша жазу кейін орыс, француз тілдеріне, одан соң неміс, ағылшын және түркі тілдеріне аударылды. Жазудың үстінде қытайша «Марқұм Күлтегін жазуы» деген мағынадағы сөйлем кездеседі.

Мәтіндегі тарихи дерек: жерлеу мен еске алу рәсімі

Күлтегін ескерткішін зерттеуші ғалым Мырзатай Жолдасбеков аудармасында мынадай деректер келтіріледі: түрлі қағанаттардан өкілдер келгені, мазар тұрғызылып, зер салынған жазба тастың орнатылғаны айтылады. Сондай-ақ Күлтегіннің қай жылы, қай күні қайтыс болғаны, қашан жерленгені және ескерткіш кешенінің қашан толық аяқталғаны көрсетіледі. Мәтінде Күлтегіннің 47 жасында дүние салғаны да атап өтіледі.

Ескерткішті қорғау туралы қоғамдық үн

Белгілі ақын әрі ғалым Олжас Сүлейменов 1980-жылдары Моңғолияға арнайы барып, жазуды өз көзімен көргенін, мәтіннің кей тұстары бүлінгенін байқап, ескерткіштерді ашық аспан астында қалдырмау жөнінде Моңғолияның мәдениет министріне өтініш білдіргенін жазады. Ол бұл мәселені Мәскеу мен Алматыға да жеткізгенін айта отырып, көне жазу мәдениеті қалыптаспаған дәуірлердің өзінде бабаларымыздың тарихын тасқа қашап қалдырғанын ерекше атап, түркі жазуына қатысты күмәнді көзқарастардың негізсіз екенін дәлелдеуге тырысты.

Көшірменің Астанаға орнатылуы және символдық мәні

Күлтегін бабамыздың ел-жұртының қамын жеген ісін айқындайтын тарихи жәдігердің көшірмесі 2001 жылы 18 мамырда Астанадағы Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия мемлекеттік университетінде орнатылды. Бұл оқиға Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы аясында ұйымдастырылған «Байырғы түркі мәдениетінің жазба ескерткіштері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференциямен сабақтасып, түркі тілдес халықтарды геосаяси және этномәдени тұрғыдан жақындата түсетін маңызды қадам ретінде бағаланды.

Ескерткіш көшірмесін жасауға тікелей атсалысқан, түркі мәдениетін зерттеуші Иманғали Тасмағамбетов «Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші» еңбегінде бұл мұраның туған топыраққа оралуын «өшкеніміз жанып, өлгеніміз тірілгендей» зор қуанышқа балайды: ол Күлтегін ескерткішін түркі жұртының ортақ мақтанышы, төл тарихымыздың ең көне белгісі ретінде сипаттайды.

Күлтегін жыры: елдік идеясы және батырлық рух

Күлтегін жыры — патриоттық рух беретін батырлық жыр. Мәтін тек Түркі ұлтының тарихын ғана баяндамай, Күлтегіннің ерлігі мен қолбасшылық қырын айқын көрсетеді. Кіші жазудың 27-бөлімінен кейінгі мәтіндер негізінен Күлтегінге арналған. Сол бөлімде Білге қағанның ел бірлігін сақтау, халықты ұйыстыру туралы мәні терең сөздері де келтіріледі.

Жыр жазуы 53 бөлімнен тұрады; соның 27–53 аралығы Күлтегіннің батырлығы, жорықтары және соғыстардағы табыстары жөнінде дерек береді. Зерттеушілер Күлтегін ескерткішіндегі мәтін 732 жылы, ал Білге қағанға арналған құлыптастағы жазу 735 жылдары жазылғанын, басқа да Орхон–Енисей ескерткіштеріне жататын көптеген құлыптас мәтіндері 716–735 жылдар аралығында қашалғанын көрсетеді.

Бүгінгі ғылыми мәні

Күлтегін ескерткіші — түркі халықтарының баға жетпес мәдени байлығы. Бұл құндылыққа түркі тектес халықтар ғана емес, әлем ғалымдары да айрықша назар аударады. Қазіргі уақытта ол тарих пен тіл білімі тұрғысынан зерттеліп келеді, ал алдағы уақытта әлі талай ғылыми жаңалықтарға жол ашатыны сөзсіз.

2001 жылы 18 мамырда ескерткіш көшірмесінің Еуразия ұлттық университетінің бас ғимаратына қойылуы — қазақ халқының арғы аталары саналатын көне түріктердің төл жазба мұрасының қаншалықты қымбат екендігін айқындай түсетін символдық оқиға.