Мұнан кейінгі айтыс жеңге мен қайнысының айтысы
Теледидар және айтыстың жаңа кеңістігі
ХХ ғасырда теледидар халық тұрмысына терең енген құбылысқа айналды. Газет-журнал жаңалықты оқытып, радио алысты жақындатса, теледидар оқиғаны экраннан көрсетіп, оның мән-мағынасын әрі көру, әрі есту арқылы түйсінуге мүмкіндік берді. Теледидардың тағы бір артықшылығы — миллиондаған көрерменнің оны өз үйінде, отбасы қасында отырып тамашалауы.
Маңызды тұжырым
Айтыс теледидар арқылы шағын орта шеңберінен шығып, бүкіл ел назарын аударатын ұлттық мінберге айналды. Енді бір айтыс бір мезетте өзгеріссіз қалпында кең аудиторияға тарайды.
Қазақ теледидарындағы алғашқы әдеби-көркем хабарлар 1958 жылдың наурызынан бастау алды. Сол кезеңнен бері әдеби үдерісті бағамдату, жаңа туындылармен таныстыру бағытындағы ең әсерлі жобалардың бірі — «Айтыс». Бұрын ауызша таралған мұра әркімнің айтуымен құбылып жетуі мүмкін болса, теледидар айтысты түпнұсқаға жақын күйінде жеткізді.
Телеайтыстың ерекшелігі: атмосфера, мимика, әсер
Телеайтыстың бір айрықша қыры — көрермен зал ішінде отырмаса да, камера арқылы бүкіл атмосфераны сезінеді. Ақынның бет-жүзі, толғанысы, тосын қимылы, залдағы жұрттың қабылдауы — бәрі айтыстың драмалық табиғатын күшейтеді. Бұл көріністер айтысты тек мәтін емес, тұтас сахналық әрекет ретінде танытады.
80-жылдардың басынан ұйымдастырыла бастаған телеайтыс халықтық айтыс дәстүрінен нәр алды. Суырыпсалма ақындық — ұшқыр қиял мен терең ойдың жемісі. Сондықтан телеайтыс құнарлы топыраққа түскен дәндей тез көктеп, көпшілік игілігіне айналды.
Қайта жаңғыру
Қайым айтыс, жұмбақ айтыс, өтірік өлең, қыз бен жігіт айтысы секілді түрлер қайта түлеп, тың әдіс-тәсілдермен байыды.
Импровизацияның талабы
Зал ұсынған тақырыпқа табан астында жауап қайтару — кез келген ақынның қолынан келе бермейтін шеберлік.
Халықаралық кеңістік және диаспора айтысы
Айтыстың жаңа өріс алып дамыған кезеңі — 80-жылдардың соңы мен 90-жылдар. Республика көлеміндегі сайыстардың артынша шетелдегі қазақ диаспорасының бұл өнерді жоғалтпай, қайта жаңғырта бастауы I Халықаралық ақындар айтысының өтуіне жол ашты. Бұл айтысқа Қытай, Моңғолия, Өзбекстан, Ресейден айтыскерлер шақырылды.
Әсіресе Қытайдың Шыңжаң өңірі мен Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында айтыс өнері бәсеңдемей, заман ағымымен бірге дамып отырғаны байқалды. Сол додада Егеухан Мұхамадиқызы мен Қабдыжәлел Сахарияның көркем де келелі сөздері жұрт жадында қалды. Торғайлық ақын Жадыра Құтжанова да топ жарды.
Сатира мен астардың үлгісі
Жадыраның қарсыласына ұтқыр жауаптары әзілдің әдеппен өрілуін, «жарасымды юмордың» бір мезетте әрі күлкі, әрі ишара, әрі қоғамдық ойға қызмет ете алатынын көрсетеді. Мұндай сәтте теңеу де, сөз таңдауы да (мысалы, «символ» секілді ұғымды әдейі қолдану) әсерді күшейтеді.
«Жеңге мен қайны» айтысы да телеайтыстың кеңейген тынысын танытты: кешегі от басы, ауыл арасындағы қайым өлеңнің халықаралық аренаға шығуы — ұлттық өнердің мәртебесінің өскенін білдірді.
Наурыз-айтыс және қоғамдық батылдық
1990 жылы төрт күнге созылған «Наурыз-айтыстың» ашылуында негізгі сыншы — халық екені, ал теледидар арқылы айтыскерлерді тәрбиелеуге ұмтылыс болғаны айтылды. Бұл кезең айтыстың қоғаммен тікелей сөйлесетін мінберге айналғанын нақтылай түсті.
Қонысбай Әбілов пен Ерік Асқаров айтысы сол күндердің ең айшықты үлгілерінің бірі ретінде есте қалды. Жариялылық күшейген уақытта Ерік өткір әлеуметтік мәселелерді именбей көтерді. Қонысбай болса інісінің батылдығын мойындай отырып, сөздің ұранға айналып кетпеуін де ескертті. Бұл — айтыстың ішкі мәдениеті: еркіндік пен жауапкершіліктің қатар жүруі.
Айтыстың пәрмені
Жазба туынды оқырманын тапқанша уақыт қажет етеді, ал айтыста әрбір сөз халықтың алдында бірден айтылып, әлеуметтік те, эстетикалық та міндетін сол сәтте атқарады.
Сатираның күшеюі: цензура әлсіреген тұс
Соңғы кезеңдегі айтыстың жандануына бірнеше фактор ықпал етті. Соның бірі — қатаң идеологиялық қысымның әлсіреуі және ой-пікір еркіндігінің кеңеюі. Цензураның босаңсуы ащы шындықты айтуға, күнделікті өмірдегі кемшілік пен қайшылықты батыл сынауға мүмкіндік берді.
Нысана
Билік, жемқорлық, әлеуметтік теңсіздік, рухани құлдырау, нарық қыспағы.
Құрал
Әзіл, уытты теңеу, астар, тосын салыстыру, ирония мен сарказм.
Нәтиже
Халықтың іште жатқан назын айтуға жол ашылды, қоғамдық талқы күшейді.
Айтыс — сөз тапқырлығының ғана жарысы емес. Ол — көптің көз алдында жеке де, қоғамдық та мәселелерді батыл көтеруге болатын сирек алаң. Сондықтан қалың бұқара айтыстың жалғасуын қызу қабылдап, телеайтыстың тұрақты көрерменіне айналды.
Қазіргі айтыс: даралық, шеберлік, жауапкершілік
Бүгінгі айтыс өнерінің басты эстетикалық талабы — әр ақынның өз даралығы, тіл өрнегі, мінезі мен бітімі. Айтыскердің міндеті тек ұйқас табу емес: қарсыластың уәжіне дер кезінде әрі дәл жауап қайтару, тыңдаушының көңіліндегі ойды көркем сөзге айналдыру, әрі мәдениет шегінен шықпай сын айту.
Телеайтысты алға сүйреген буын
Кейінгі жылдары телеайтыстың әсерлі шығуына бірқатар ақындардың таланты ықпал етті. Көрермен олардың айтысын ықыласпен тыңдап, әр айтыстан екіншісіне шығармашылық өсуді байқап отырды. Бұл — хабардың нәтижелі жұмыс істегенінің айғағы.
Кей ақындар жыраулар дәстүрін жаңаша құйып, ұлттық мінез бен салттың иірімдерін тереңдетсе, енді бірі ішкі-сыртқы ұйқасты шебер үйлестіріп, көркемдік деңгейін көтерді. Айтыс осылайша бір жағынан дәстүрге сүйеніп, екінші жағынан заман сұранысына жауап беріп келеді.
Айтыста көтерілетін өзекті тақырыптар
Қазіргі айтыстың тақырыбы сан алуан: кешегі мен бүгін, тәрбие мен өнеге, насихат пен сын. Қоғамдық-әлеуметтік мәселелер — жер дауы, жұмыссыздық, зейнетақы, ауылдың қаңырауы, малдың азаюы, нарықтық экономика; саясат өрісінде — егемендік пен тәуелсіздік, жемқорлық, сайлау мәдениеті, халықаралық оқиғалар.
Қорытынды ой
Айтыс бүгін тек өнер ретінде ғана емес, қоғамдық пікірдің тірі алаңы ретінде де қызмет етеді: мәселе көтереді, себеп-салдарын ашады, кейде шешім іздеуге жетелейді. Сол себепті телеайтыс халық қазынасы ретінде өзімен бірге дамып, жаңа мазмұнмен өркендей береді.