Фотохимиялық тұмша
Тұмша (смог): анықтамасы және неге қауіпті
Тұмша (ағылш. smog: smoke — түтін және fog — тұман) — өнеркәсіп орталықтары мен ірі қалаларда жиі кездесетін, түтін, тұман және шаң-тозаңнан тұратын аэрозоль. Ол ауада қою бүркеніш болып көрініп, кейде сарғыш реңк алады. Атмосферада жиналған тұмша адам денсаулығына айрықша қауіпті: тұрғындар арасында тыныс алу және қан айналымы жүйелерінің аурулары жиілейді.
Негізгі ой
Смог — жай ғана «тұман» емес. Ол — ауада улы газдар мен ұсақ бөлшектердің қауіпті қоспасы. Әсіресе желсіз, ыстық немесе инверсия байқалатын күндері оның әсері күшейеді.
Смог қалай түзіледі?
Қалаларда тұмшаның пайда болуына басты себеп — ауаның ластануы. Өндіріс қалдықтары, отынның жануы, автокөлік шығарындылары және метеожағдайлар (желсіздік, ылғалдылық, температуралық инверсия) бірігіп, ластаушы заттардың төменгі қабатта жиналуына әкеледі.
Құрғақ, ыстық ауа райында
Смог көбіне сарғыш бүркеніш сияқты көрінеді. Күн радиациясы химиялық реакцияларды жеделдетіп, улы қоспалардың түзілуін күшейтеді.
Ылғалды атмосферада
Ластаушы бөлшектер ұсақ тамшы түрінде шоғырланып, қою әрі ұзақ сақталатын тұманды түтін қалыптастырады.
Смогтың негізгі түрлері
Құрғақ смог (лос-анджелестік, фотохимиялық)
Күн радиациясының әсерінен қалдық газдардағы фотохимиялық реакциялар нәтижесінде пайда болады. Көбіне тұмансыз өтеді, ауа көкшіл тартуы мүмкін, ал атмосферада улы газдардың мөлшері артады.
Құрамы жиі қамтиды:
- азот оксидтері (мысалы, азот диоксиді);
- тропосфералық (жерге жақын) озон;
- ұшпа органикалық қосылыстар (жанармай, бояу, еріткіш булары);
- азот қышқылы туындылары.
Бұл түрдің басты қозғаушысы — автокөлік пен өндіріс ошақтарынан шығатын газдар. Органикалық қосылыстар химиялық тұрғыдан белсенді болғандықтан, фотохимиялық смог қазіргі экологиядағы ең өзекті проблемалардың біріне айналды.
Ылғалды смог (лондондық)
Табиғи тұманның өндіріс орындарынан шыққан газдар мен түтіндерге араласуынан түзіледі. Мұндай смог тарихи тұрғыдан тұманды Лондонмен жиі байланыстырылады.
Радиациялық тұман және оның рөлі
Жер беті радиациялық жолмен салқындағанда тұман пайда болады. Шықтағы ылғалмен қосылып, ол төменгі қабаттағы жылы ауаның жоғары көтерілуіне кедергі келтіреді. Нәтижесінде ластаушы заттар жерге жақын қабатта жиналып, өндіріс орталықтарында тұмша қалыптасуына жағдай жасайды.
Терминнің шығу тарихы
1905 жылы доктор Генри Антуан де Во «Fog and Smoke» мақаласында алғаш рет smog терминін қолданғаны айтылады. Сол жылы лондондық Daily Graphic басылымы жаңа сөздің пайда болғанын атап өтіп, доктор Воның қоғамға қосқан үлесін жазған. Бұл контекст Лондонда жиі байқалған түтінді тұманмен байланысты болған.
Қай кезде және қай жерде қауіпті?
Смог кез келген маусымда пайда болуы мүмкін, бірақ ең қауіпті кезең — жаздың ыстық, желсіз күндері. Мұндайда атмосфераның жоғарғы қабаты қатты қызғандықтан, ластанған ауа жоғары көтерілмей төменгі қабатта «қамалып» қалады. Бұл жағдай тау етегіндегі, сайлы аңғардағы қалаларда жиірек кездеседі.
Алматы мысалы
Алматыда тұмша қысы-жазы байқалуы мүмкін. Бұған қаланы қоршаған биік таулардың ауа алмасуын шектеуі және автокөлік санының көптігі әсер етеді. Бір рет пайда болған тұмша жиі тез тарап кетпейді.
Әлемдік қалалар
Смогтан көп зардап шегетін қалалардың қатарына әр кезеңде Лондон, Лос-Анджелес, Мехико, Афины, Гонконг, Пекин және Мәскеу жиі аталады. Кей жағдайда смог биік ғимараттардың төбесін көрінбейтіндей деңгейге дейін қоюланады.
Жаһандық ауқым
Лас ауа мәселесі — жеке бір қаланың ғана емес, ортақ қауіп. Деректерде әлемде көптеген адамдар ластанған ауамен тыныс алатыны, ал жыл сайын миллиондаған адамның ауа ластануы салдарынан өмірден өтетіні айтылады.
Лондондағы тарихи сабақ
Лондонда түтінді тұман орта ғасырдан бері белгілі. 1273 жылы король Эдуард I көмір жағудан шығатын түтіннің көптігіне байланысты қалада көмір жағуға тыйым салғаны туралы дерек бар.
1952 жылғы «Ұлы тұман»
1952 жылғы 8–12 желтоқсан аралығында Лондондағы смог салдарынан 4000-нан астам адам қаза тапқаны, кейін бұл көрсеткіштің одан әрі өскені айтылады. Оқиға қала үшін ең ауыр кезеңдердің бірі ретінде сипатталады.
Таза ауа саясаты
1956 жылы «Clean Air Act» қабылданып, көмірге тәуелді жылу көздерін түтіні аз немесе түтінсіз энергияға (газ, сұйық отын, электр) көшіру басталды. Кейін өндіріс орындарының шығарындыларын реттеу шаралары күшейтіліп, мұржалардың биіктігі артты. Уақыт өте келе қаладағы ауа сапасын жақсартуға мүмкіндік туды.
Лондондық тұмша типі көбіне көмір мен мазутты пайдаланудан туындайтын күкіртті газдардың концентрациясының артуымен сипатталады. Тарихи деректерде Лондон әр жылдары (1873, 1882, 1891, 1948 және т.б.) осы құбылыстан зардап шеккені айтылады.
Алматыдағы жағдай: негізгі ластаушы — көлік
Алматыдағы ауаның жоғары деңгейде ластануы туралы деректерде 2007 жылы атмосфераға 185 мың тонна ластаушы заттар шығарылғаны көрсетіледі. Соның ішінде 161,3 мың тоннасы автокөліктер үлесіне тиесілі деп беріледі.
Жеңіл көлік
78%
шығарындылар үлесі ретінде берілген
Қоғамдық көлік
14%
шығарындылар үлесі ретінде берілген
Жүк көлігі
8%
шығарындылар үлесі ретінде берілген
Мәтінде ескі автокөліктерді бақылауды күшейтпейінше және экологиялық стандарттарды қатаңдатпайынша, ауа сапасын жақсарту қиын болуы мүмкін екені айтылады (Еуро стандарттарының тиімділігіне қатысты сын да келтіріледі).
Смогтың денсаулыққа әсері
Қауіп тобы
- балалар;
- егде жастағы адамдар;
- жүрек-қан тамыр және тыныс алу жолдары аурулары бар адамдар.
Жиі байқалатын салдар
- демікпе ұстамалары, тыныс алудың қиындауы;
- бас ауруы, жалпы әлсіздік;
- көздің, мұрынның және жұтқыншақтың тітіркенуі;
- иммунитеттің әлсіреуі;
- ауруханаға түсетіндер санының артуы және созылмалы аурулардың қайта қозуы.
Табиғи смог: тек қала мәселесі емес
Смог табиғи жолмен де түзіледі. Мысалы, жанартаулар атқылағанда ауаға көтерілетін күкіртті газ көбейіп, атмосферада тұмша қалыптасуы мүмкін. Мұндай құбылыс ағылшынша Vog (vulcan fog) деп те аталады.
Сондай-ақ орман өрттерінен шыққан түтін ірі аумақтарға таралып, бірнеше елдің ауа сапасына бірдей әсер етуі мүмкін. Мәтінде Индонезиядағы түтіннің Тайланд, Филиппин, Сингапур және Малайзияға дейін жететін жағдайлары сипатталады.
Қорытынды: алдын алу — ең тиімді жол
Смогтың салдарынан туындайтын экономикалық шығын мен адам денсаулығына келетін қауіп-қатерді ескерсек, алдын алу әрдайым тиімді. Бұл, ең алдымен, билік жүргізетін қоршаған ортаны қорғау саясатына, көлік пен өндіріс шығарындыларын бақылауға, энергия көздерін жаңартуға тікелей байланысты.
Ескі автокөліктерден шығатын зиянды газдардың үлесі жоғары болған жағдайда, қоғамдық көлікті жаңарту және экостандарттарды күшейту денсаулық сақтау шығындарын азайтуға көмектесуі мүмкін. «Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген нақыл осы мәселенің мәнін дәл жеткізеді.
Ауа — бәрімізге ортақ. Сондықтан ауа сапасын жақсарту — тек бір қаланың немесе бір елдің ғана міндеті емес, ортақ жауапкершілік.
Пайдаланылған дереккөздер (мәтінде аталған)
- «Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шаруашылығы». Алматы: Мектеп, 2002.
- «Қазақстан: Ұлттық энциклопедия», бас редактор Ә. Нысанбаев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9.
- Фотохимиялық тұмша туралы анықтамалық мәтіндер және қалалық бақылау сипаттамалары (Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Токио, Сеул, Афины және т.б.).
- Қосымша жинақталған мәліметтер: ашық энциклопедиялық дереккөздер (Википедия ретінде берілген).