Байқоңыр космодром - ракетадромы қазақ жерін қашанғы тозаққа айналдырмақ

Кіріспе

Қазіргі қоғамның дамуы қоршаған ортаны пайдаланумен тікелей байланысты: адамзат тіршілігіне қажеттінің бәрін табиғаттан алады. Осы тұрғыдан алғанда табиғат — табиғи қажеттіліктерді қамтамасыз ететін аса күрделі әрі таңғажайып жүйе. Алайда ғылым мен техниканың ілгерілеуі, өндірістің қарқынды дамуы, жерасты қазба байлықтарын кеңінен игеру және көлік түрлерінің көбеюі қоршаған ортаның түрлі химиялық қосылыстармен ластануын күшейтті.

Көптеген химиялық қосылыстардың токсиндік және канцерогендік қасиеттері биосфералық тепе-теңдіктің бұзылуына, климаттың өзгеруіне, ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуіне және халық денсаулығының нашарлауына әсер етеді. Токсиндік әрі канцерогендік заттар жасуша құрамына еніп, ДНҚ молекуласына ықпал жасап, хромосомаларды зақымдайды; соның салдарынан ағзалардың тіршілікке қабілеттілігі төмендейді.

Табиғи ортаны зиянды заттармен ластайтын маңызды салалардың бірі — ғарышқа зымыран ұшыратын әскери-өндірістік кешендердің қызметі. Экологиялық проблемалар тізімінде ғарыш зымырандарынан болатын ластану әскери техника мен қару-жарақты жою және радиоактивті ластанудан кейінгі орындардың қатарына кіреді.

---

Негізгі бөлім

Байқоңыр: орналасуы және табиғи ерекшеліктері

Қазақстан аумағындағы ірі ғарыш айлақтарының бірі — Байқоңыр. Ол Қазақстан Республикасының оңтүстік-батысында, Қызылорда облысы аумағында орналасқан және шамамен 6,7 мың км² жерді қамтиды. Аймақтың жер бедері тұзды топырақ пен жылжымалы құм төбешіктерден тұрады.

Өсімдік жамылғысы әртүрлі болғанымен, сирек орналасады; негізінен эфемер өсімдіктер басым, олар шілде айының ортасына дейін сақталып, кейін қурап кетеді. Жылдың шамамен үш жүз күнінде жел соғады, ал 17–38 күн аралығында шаңды боран байқалады.

Арал өңірімен түйісетін экологиялық түйін

Байқоңыр орналасқан өңірдің басты экологиялық мәселелерінің бірі — Арал теңізі деңгейінің төмендеуі және жердің тұздануы мен шөлдену процесінің күшеюі. Осы жағдайда ғарыш айлағының жұмысы қоршаған ортаға қосымша қысым түсіруі мүмкін.

---

Зымыран жанармайы: негізгі қауіп қайда?

Ғарыш ұшу аппараттарының қоршаған ортаға әсері тек ауа ағындарының өзгеруімен шектелмейді. Зымырандардың түріне қарай 3,2 тоннадан 16,2 тоннаға дейін болатын жанармай және жану өнімдері құрамында химиялық токсиндер кездесуі мүмкін. Кейбір мамандар химиялық жанармаймен жұмыс істейтін қозғалтқыштардың төменгі атмосфераға «елеусіз» әсер ететінін айтқанымен, ұзақ мерзім бойы жиналған деректер зиянды ықпалдың бар екенін байқатады.

Гептилдің (СДМГ) химиялық мінезі және қауіптілігі

Симметриясыз диметилгидразин (гептил) — қауіптілігі жағынан бірінші класқа жататын химиялық токсин. Ол азотты органикалық қосылыс ретінде гидразин туындыларына кіреді және белсенді тотықсыздандырғыш болып саналады.

Әртүрлі тотықтырғыштар әсерінен СДМГ оңай тотығып, бірқатар өнімдерге айналуы мүмкін: тетраметилтетразен (ТМТ), нитрозодиметиламин (НДМА), диметилметиленгидразон (ДММГ), диметиламин (ДМА), формальдегид, сондай-ақ су, азот, аммиак және басқа өнімдер. Тотығу жылдамдығы тотықтырғыштың түрі мен концентрациясына тәуелді.

---

Ғарыш айлағы жұмысының ықтимал кері әсерлері

• Ұшырудан кейін атмосфераның табиғи режимінің бұзылуы.
• Атмосфера мен жер беті қабаттарының токсинді зымыран жанармайы қалдықтарымен ластануы.
• Озон қабатына ықпал етуі.
• Территориялардың ұшу аппараттары қалдықтары мен сынықтарымен зақымдануы.
• Қышқылды жаңбырлардың пайда болуына алғышарт болуы.
• Ауқымды масштабта температуралық режимге әсер етуі.

Биологиялық әсер және зерттеу қажеттілігі

Қауіптілігі бірінші класқа жататын симметриясыз диметилгидразиннің биологиялық объектілерге әсері туралы қазіргі түсініктер толық әрі жеткілікті мәлімет бермейді. Сондай-ақ зымыран жанармайы компоненттеріндегі токсинді қосылыстардың табиғи жағдайдағы микробтар мен өсімдіктерге әсері туралы деректер де жеткіліксіз. Сондықтан бұл бағыттағы зерттеулер өзектілігін жоғалтпайды.

Лабораториялық тәжірибелер өсімдіктер бойының аласа болуы, морфологиялық өзгерістердің байқалуы, ауыл шаруашылығы дақылдарының сапасының төмендеуі және өнімділіктің кемуі мүмкін екенін көрсетеді.

Протон зымырандары және гептилдің жиналмалы тәуекелі

Байқоңырдан ұшырылатын «Протон» зымыран тасығышының бір рет ұшырылуына шамамен 180 тонна гептил құйылады. Ғарыш айлағы жұмыс істей бастаған 1956 жылдан бері «Протон» тасығыштары 260-тан астам рет ұшырылғаны айтылады.

Көп сатылы «Протон» тасығышының алғашқы блогы (алты бакты блок) жұмысын аяқтап, жерге құлаған кезде 1,5–3,5 тоннаға дейін гептил қалдығы төгілуі мүмкін. Орташа есеппен бір ұшыруда 2 тонна қалдық төгілді деген жорамал арқылы ұзақ мерзімдік жинақталу тәуекелі туралы мәселе көтеріледі.

---

Қорытынды

Байқоңыр ғарыш айлағы — ғарыштық бағдарламалар үшін стратегиялық маңызы бар нысан. Дегенмен оның қызметі аймақтың табиғи-климаттық ерекшеліктерімен және Арал өңірінің экологиялық осалдығымен түйісіп, қосымша тәуекелдерді күшейтуі мүмкін. Әсіресе зымыран жанармайы құрамындағы жоғары қауіпті токсиндер (соның ішінде гептил) мәселесі — қоршаған орта мен адам денсаулығы үшін ұзақ мерзімді бақылау мен ғылыми негізделген бағалауды қажет ететін бағыт.

Табиғи ортаға әсерді азайту үшін мониторингті жүйелеу, ашық деректер базасын дамыту, қалдықтардың таралуын модельдеу, биотаға ықпалды зерттеу және қауіпсіз технологияларға кезең-кезеңімен көшу секілді шаралар ғылыми және қоғамдық талқылаудың өзегінде болуы тиіс.