Қазақша рефераттар

Әкімшілік құқықтың қайнар көздерінің түсінігі мен түрлері

Жоспары

  1. 1 Әкімшілік құқықтың түсінігі, пәні және әдістері.
  2. 2 Әкімшілік құқықтың жүйесі және оның құқық салаларының ішіндегі орны.
  3. 3 Әкімшілік құқықтың қайнар көздерінің түсінігі мен түрлері.

Лекцияның мақсаты

ҚР әкімшілік құқығының пәнін меңгеру — болашақ заңгердің кәсіби дайындығындағы маңызды бағыттардың бірі. Құқық салаларын жеке-жеке талдау практикалық тұрғыдан білімді, білікті маман болып қалыптасуға мүмкіндік береді. Сол себепті әкімшілік құқық бұл тақырыпта арнайы пән ретінде қарастырылады.

Білім алушы әкімшілік-құқықтық актілерді қолдану және орындау тәртібін, әкімшілік іс жүргізудің ерекшеліктерін, сондай-ақ мемлекеттік басқару аясындағы құқықтық тетіктерді терең игеруге міндетті.

Әкімшілік құқықтың түсінігі, пәні және әдістері

«Әкімшілік» сөзі латын тілінен аударғанда «басқару» деген мағынаны білдіреді. Демек, әкімшілік құқық мемлекеттік басқару саласындағы биліктік қатынастарды құқықтық тұрғыдан реттейді.

Анықтама

Әкімшілік құқық — мемлекеттік басқару саласында туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Заң энциклопедиясында әкімшілік құқық мемлекеттік басқару органдарының атқарушылық қызметі процесінде пайда болатын қоғамдық қатынастармен байланыстырылады. Ал әкімшілік құқықтың пәні — ол реттейтін қоғамдық қатынастардың жиынтығы.

Пәннің негізгі топтары

1) Ішкі аппараттық қатынастар

Атқарушы билік органдарының жүйесін, бағынысты мекемелерді, қызметті ұйымдастыруды, жұмыстардың нысандары мен әдістерін айқындайтын қатынастар.

2) Сыртқы басқарушылық қатынастар

Әкімшілік биліктің кәсіпорындармен, мекемелермен, әртүрлі ұйымдармен және азаматтармен өзара қарым-қатынастары.

Әкімшілік ықпал ету құралдары

Әкімшілік құқық басқару саласында қолданылатын ықпал ету тетіктерінің жүйесін қалыптастырады. Олардың ішінде ерекше орын алатындары:

  • Әкімшілік мәжбүрлеу (маңызды құрамдас бөлік).
  • Лицензиялау.
  • Тіркеу.
  • Азаматтардың шағымдарын соттан тыс тәртіпте қарауға байланысты қатынастар.

Пәнге жинақталған анықтама

ҚР әкімшілік құқығының пәні — мемлекеттік әкімшіліктің қалыптасуы мен қызмет етуі барысында, әкімшілік-құқықтық мәжбүрлеу және өзге де әкімшілік ықпал ету шараларын қолдану кезінде, сондай-ақ азаматтардың шағымдарын соттан тыс тәртіпте қарау процесінде туындайтын билік қатынастары.

Бұл пәннің негізгі өзегі — мемлекеттік әкімшіліктің азаматтармен және ұйымдармен қатынастары жүйесі. Әкімшілік құқықтың басты міндеті — азаматтардың құқықтары мен міндеттерін құқықтық тұрғыдан қамтамасыз ету.

Құқықтық реттеу әдістері

Әкімшілік құқықта қолданылатын реттеу әдістері құқықтық ықпал етудің негізгі тәсілдерін қамтиды және басқару табиғатына тән ерекшеліктермен толықтырылады:

Міндеттеу

Нормада көзделген жағдайға сәйкес белгілі бір әрекетті белсенді түрде орындауға тікелей заңды міндет жүктеу.

Тыйым салу

Нормада көрсетілген жағдайларға байланысты белгілі бір әрекеттерді жасамауға тікелей заңды міндет жүктеу.

Рұқсат беру

Белгілі бір әрекетті субъектінің қалауына қарай жасауға немесе жасамауға заңды түрде мүмкіндік беру.

Реттеудің ерекшелігі

Әкімшілік-құқықтық реттеудің ерекшеліктері мемлекеттік басқарудың ерекшелігімен тығыз байланысты. Бұл салада көп жағдайда бағынушылық қатынастар басым болады.

Әкімшілік-құқықтық қатынастардың едәуір бөлігі мемлекеттік органның немесе лауазымды тұлғаның біржақты ерік білдіруі негізінде қалыптасады (мысалы, бұйрық, шешім, қаулы).

Қоғам санасында әкімшілік құқық кейде атқарушы биліктің «күштеу құралы» ретінде қабылданады. Дегенмен оны мемлекеттің экономика мен қоғам өміріне біржақты араласуы ретінде түсінуге болмайды: әкімшілік құқық мемлекеттік мүдделерге қызмет ете отырып, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығын қатаң сақтауға бағытталады.

Әкімшілік құқықтың жүйесі және құқық салаларындағы орны

Кез келген құқық саласының ерекшеліктері оның пәні мен әдістерімен қатар жүйесінен де көрінеді. Әкімшілік құқық — пәнін, мақсаттарын, қағидаларын және реттеу әдістерін біріктіретін, өзара тығыз байланысқан құқықтық нормалардың біртұтас жүйесі.

Сала ішінде әртүрлі заңды күші бар жалпы және арнайы нормалардың белгілі бір бағыныстылығы (субординациясы) байқалады. Әкімшілік құқықпен реттелетін қатынастарда мемлекеттің міндетті субъект ретінде қатысуы — айқындаушы белгі.

Қазіргі кезеңде әкімшілік құқықтың мақсаттары мен міндеттеріне деген көзқарас елеулі түрде өзгеріп отыр. Атқарушы билік міндеттерінің ішінде адамның құқықтары мен бостандықтарын бекіту, сақтау және қорғау жетекші орын алады. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау деңгейі — биліктің тиімді жүзеге асырылуының маңызды көрсеткіші.

Әкімшілік құқықтың негізгі мақсаттары

  • 1) Мемлекеттік әкімшіліктің тиімді қызметіне жағдай жасау.
  • 2) Азаматтардың, мемлекеттің және қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
  • 3) Атқарушы билікпен байланысты құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыруға жағдай жасау.
  • 4) Экономиканы дамытуға жағдай жасау.
  • 5) Әлеуметтік бағдарламаларды іске асыруға жәрдемдесу.
  • 6) Азаматтар мен қоғамды мемлекеттік әкімшіліктің өз бетінше билігінен, немқұрайдылықтан және билікті заңсыз пайдаланудан қорғауды қамтамасыз ету.

Жалпы бөлім

Мемлекеттік әкімшілік үшін ортақ сипаттағы реттеуші және қорғаушы нормалардан тұрады. Жалпы бөлім нормалары:

  • жалпы реттеуші нормалар;
  • жалпы қорғаушы нормалар.

Ерекше бөлім

Әкімшілік биліктің жекелеген салаларда әрекет етуіне қатысты арнайы реттеуші және қорғаушы нормаларды қамтиды.

Әкімшілік құқықтың қайнар көздері: түсінігі мен түрлері

Әкімшілік құқықтың қайнар көздері — әкімшілік-құқықтық нормалардан тұратын мемлекеттік органдардың актілері. Қайнар көздердің алуан түрлі болуы осы құқық саласының негізгі ерекшеліктерінің бірі және әкімшілік құқық пәнінің кеңдігін дәлелдейді.

Барлық құқық салаларындағыдай, ең басты және негізгі қайнар көз — ҚР Конституциясы.

Қай орган қабылдағанына және заңды күшіне қарай

  1. 1) Референдумда және заң шығарушы органда қабылданған актілер: Конституция, конституциялық заңдар, кодекстер, заңдар.
  2. 2) ҚР Президентінің актілері: жарлықтар, өкімдер.
  3. 3) ҚР Үкіметінің актілері: қаулылар, өкімдер.
  4. 4) Орталық атқарушы органдардың актілері: ережелер, бұйрықтар, шешімдер, нұсқаулықтар, қаулылар.
  5. 5) Жергілікті атқарушы және өкілді органдардың актілері: ережелер, бұйрықтар, шешімдер, нұсқаулықтар, қаулылар.

Арнайы қайнар көз

Әкімшілік құқықтың арнайы қайнар көздерінің бірі — 2001 жылғы 30 қаңтарда қабылданған «ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі».

Халықаралық шарттар және сот актілері

Кодексте көрсетілгендей, егер халықаралық шарт мемлекетпен ратификацияланса, ол қайнар көз ретінде заңды күшке ие болады және ҚР заңдарынан жоғары тұрады.

Сондай-ақ Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Соттың әкімшілік қатынастарға қатысты қабылдаған қаулылары да әкімшілік құқықтың қайнар көздеріне жатады.