Тұлға мен ұжым арасындағы қатынастың қазіргі мектепке сай типі
Ұжым мен тұлға: қазіргі тәрбиедегі өзекті байланыс
Ұжым мен тұлға арасындағы байланыс — тәрбиені демократияландыру жағдайында, адам құқығы мен бостандығын сақтаудағы маңызды мәселелердің бірі. Ұзақ уақыт бойы отандық педагогикада «тұлға міндетті түрде ұжымға бағынуы керек» деген түсінік басым болды. Қазіргі кезеңде адам туралы философиялық тұжырымдар мен әлемдік педагогикалық ой тәжірибесіне сүйене отырып, жаңа, заманға сай шешімдер іздеу қажеттігі туындады.
Жекелік — бастапқы шарт
Оқушыны ұжымдық қатынас процесіне енгізу — күрделі жұмыс. Ең алдымен әр баланың жекелей мәнді екенін ескеру қажет.
Әртүрлілік — табиғи құбылыс
Болашақ ұжым мүшелері бір-бірінен денсаулығы, сыртқы келбеті, мінезі, қатысу белсенділігі, білімі мен дағдысы бойынша ерекшеленеді. Сондықтан ұжымға әртүрлі деңгейде бейімделеді.
Жеке әлеуметтік тәжірибенің рөлі
Ұжымдық қатынас жүйесінде тұлғаның жеке әлеуметтік тәжірибесі маңызды орын алады. Сол тәжірибе арқылы оқушының сана-сезім ерекшелігі, құндылық бағдарлары және жүріс-тұрыс үлгілері айқындалады. Бұл ұстанымдар ұжым дәстүрлеріне, тәртібіне және құндылықтарына сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін.
Егер оқушы тәжірибесі өзгеше болса, құрдастарымен тұрақты қарым-қатынас орнату қиындайды. Ал жеке тәжірибе ұжымның құнды тәжірибесіне қарама-қайшы келсе, түсінбеушілік пен қатынас қиындықтары күшеюі ықтимал.
Қатынастың сапасы ұжымның деңгейіне де байланысты
Тұлға мен ұжым арасындағы байланыс тек тұлғаның сапасына ғана емес, ұжымның өзіне де тәуелді. Дәстүрі қалыптасқан, белсенділері бар, даму деңгейі жоғары ұжым жаңа келген мүшемен оңайырақ тіл табысады.
Әр адам ұжымда өз орнын табуға ұмтылады. Бірақ объективті және субъективті себептер әсерінен бәрі бірдей табысқа жете бермейді. Кейбір оқушылар ұжым құндылықтарының бір бөлігі өзіне сәйкес келмегендіктен, жасқаншақтығын жеңе алмай қиналады. Бұл әсіресе өзін-өзі тануы мен бағалауы толық қалыптаспаған бастауыш сынып оқушылары үшін қиын болуы мүмкін.
Қиындықтардың жиі кездесетін себептері
- Іс-әрекеттердің бірсарынды болуы
- Оқушы рөлдерінің тарлығы, жауапкершіліктің тең бөлінбеуі
- Қарым-қатынасты ұйымдастыру формаларының біртараптылығы, мазмұнның жұтаңдығы
- Бірін-бірі қабылдау мәдениетінің жеткіліксіздігі
- Жолдасының бағалы әрі қызықты қасиеттерін байқай алмау
Тұлға мен ұжым қатынасының үш кең тараған түрі
1) Тұлға ұжымға бағынады (конформизм)
Бұл жағдайда тұлға ұжым талаптарына ерікті түрде бағынады немесе сырттай ғана бейімделіп, ішкі тәуелсіздігін сақтауы мүмкін. Егер оқушы ұжымға толық кірігуді қаласа, онда ұжымның құндылықтарын, нормаларын және дәстүрлерін қабылдайды.
2) Тұлға мен ұжым үйлесімді қатынаста болады (гармония)
Мұнда жағдай әртүрлі өрбуі мүмкін: бір оқушы тәуелсіздігін сақтай отырып, ұжым талаптарына сырттай бағынады; екіншісінің кейбір іс-қимылы ұжым талаптарына сәйкес келмейді. Мектеп тәжірибесінде жиі кездесетіні — оқушы ұжым нормалары мен құндылықтарын сөз жүзінде қабылдағанымен, ұжымнан тыс ортада бұрынғы тәжірибесіне сүйеніп, өзін өзгеше ұстауы.
Бұл құбылыс кейде уақытша, кейде тұрақты сипат алуы мүмкін. Тұрақты болуы көбіне оқушының бұрынғы әлеуметтік тәжірибесі ұжым тарапынан қолдау таппаған және ұжым тәжірибесімен ұштаспаған жағдайларда байқалады. Мектепте ұжымға ашық қарсы шығу сирек, ал қарсылық көбіне өзін-өзі қорғау сезімінен туындайды.
Қазіргі мектеп үшін қолайлы бағыт — тұлға мен ұжымның бірлікте өмір сүруге ұмтылысы және тұрақты, ашық қарым-қатынас орнатуы.
3) Тұлға ұжымды бағындырады (лидерлік)
Бұл модель сирек кездеседі. Нағыз лидер еңбегі мен іс-әрекеті бағаланған жағдайда ғана ұжымда орынды ықпалға ие болады. Мұнда жарқын тұлғаның өзіндік тәжірибесі өзгелерге тартымды болуы маңызды.
Дегенмен кейбір оқушылар жауапты тапсырмаларды бар ынтасымен орындауды өз беделін арттыру немесе билік жүргізу құралы ретінде қабылдауы мүмкін. Ондай кезде ортақ іске шынайы жанашырлық азайып, басты мақсат «көзге түсуге» ауысып кетеді.
Ұжымға педагогикалық жетекшілік: жүйелілік пен икемділік
Ұжымға педагогикалық жетекшілік қажет, өйткені ұжым үнемі өзгеріп отырады: оны құрайтын адамдар ауысады, өзара байланыстар қайта құрылады. Бұл процесс кездейсоқ емес — оны педагогтар мақсатты түрде бағыттайды. Жетекшіліктің нәтижелілігі ұжым дамуының заңдылықтарын қаншалықты зерттегеніне, тәрбие жағдайын дұрыс анықтауына және ықпал ету тәсілдерінің дәлдігіне байланысты.
Маңызды шарт: тәрбиелік ықпалдардың бір жүйеге бірігуі
Ұжымға педагогикалық әсерді кешенді пайдалану
Күнделікті өмірде өзара тұрақты әрі жан-жақты көмек ұйымдастыру
Ұжым өміріне және жеке мүшелерге жағымды әсер ететін жағдайлар құру
Оқушылардың өзін-өзі басқаруын кеңейту
Ұжыммен жұмыс істейтін барлық ұйымдардың күш-жігерін бір арнаға тоғыстыру
Мектеп ұжымын басқаруда ұстанылатын ережелер
- 1. Педагогикалық жетекшілікті оқушының қызығушылығы, ынтасы және тәуелсіздігімен үйлестіріп, дербес талпынысын саналы әрекетпен байланыстыру.
- 2. Ұжым динамикалық жүйе болғандықтан, қарым-қатынас пен ықпал ету жобаларын уақытылы жаңартып отыру.
- 3. Сынып жетекшісінің мұғалімдер тобына, сынып ұйымына сүйеніп, отбасымен тұрақты байланыс орната отырып, жоғары нәтижелерді мақсат етуі.
Көпдеңгейлі қарым-қатынасты ескере отырып жұмыс жүргізу
- Сынып өміріндегі маңызды мәселелер бойынша ортақ ұжымдық пікір қалыптастыру
- Жекеше қарым-қатынас жасауды жүйелеу
- Міндеттердің орындалуын дұрыс қадағалау арқылы бірлескен іс-әрекет қатынастарын дамыту
- Әлеуметтік мәні бар ұжымдық іс-әрекет негізінде қатынас орнату
- Ұжымдағы рөлдер мен нақты мүмкіндіктердің сәйкестігін ескеру
- Ұжым ішіндегі қарым-қатынас жағдайына белсенді араласу
- Уақытша ұжымдар құру, қолдауды қажет ететін оқушыларды әлеуеті жоғары ортаға бағыттап көру
- Оқушыларды жаңаша қатынасқа енгізетін ұжымдық іс-әрекет түрлерін тұрақты жаңартып отыру
Қорытынды ескертпе
Бұған дейін жарияланған «Бояғыштағы лазерлердің пайда болу тарихы, құрылымы, қасиеттері және қолданылуы» тақырыбындағы рефератымыз оқырмандар тарапынан жоғары бағаланды. Кейбір оқушылар баяндаманы мектепте пайдаланып, жақсы нәтижелерге қол жеткізгенін де атап өтті. Бұл біз үшін үлкен қуаныш.