Шетел инвестицияларының есебі синтетикалық шотта ішкі инвестицияның аналитикалық есебінде құрылады немесе керісінше
Инвестиция ұғымы және мақсаты
Инвестиция — бұл өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы кәсіпорындары және экономиканың басқа да салаларындағы күрделі салымдарды жүзеге асыруға бағытталатын шығындар жиынтығы. Инвестициялық қызметтің негізгі мақсаты — кәсіпорын табысын арттыру және пайыздық кіріс алу.
Инвестиция көздері
Жаңа құрылған құн (жинақталған таза кіріс)
Инвестицияның маңызды көзі — жаңа құрылған құн, яғни жинақталған таза кірістің бір бөлігі. Кәсіпкерлер бұл қаражатты меншіктік кіріс (өзін-өзі қаржыландыру) есебінен және саудалық капитал нарығында (тартылған қаражат) жұмылдырады.
Амортизациялық аударымдар
Негізгі капиталды жаңартудың инвестициялық көзі ретінде амортизациялық аударымдар да пайдаланылады.
Инвестиция түрлері: қаржы және нақты
Қаржы инвестициясы
Қаржы инвестициясы — бұл құнды қағаздарға (акциялар, облигациялар және т.б.) салынған қаражат.
Нақты инвестиция
Нақты инвестиция — өнеркәсіптің негізгі капиталына және материалдық-өндірістік қорлардың өсіміне бағытталған салым.
Технологиялық құрылым
Инвестициялардың технологиялық құрылымы инвестициялық шығындар мен негізгі капиталдың актив элементтері арасындағы арақатынаспен, сондай-ақ оның пассив элементтерімен салыстырмалы үлесі арқылы анықталады. Актив элементтердің үлесі артқан сайын инвестицияның тиімділігі де өседі.
Қаржы инвестициясын мерзімі бойынша жіктеу
- Қысқа мерзімді — иелену мерзімі 1 жылға дейін.
- Ұзақ мерзімді — иелену мерзімі 1 жылдан астам.
Қозғалмайтын мүлік (жер, үй) иелену, әдетте, ұзақ мерзімді инвестицияларға жатқызылады.
Қаржы инвестициясын бағалау және есепке алу
Сатып алу кезіндегі бастапқы бағалау
Қаржылық инвестиция сатып алынған кезде оның құны сатып алу бағасымен бағаланады. Бұл құнға сатып алуға байланысты шығындар да қосылады: делдалдық сыйақы және банктік қызмет көрсету үшін төлемдер.
Инвестицияның сатып алу құнында пайыздар мен дивидендтер есепке алынуы мүмкін, сондай-ақ сатып алынғанға дейінгі кезең үшін есептелген сомалар құжаттарда бөлек көрсетіледі.
Өтеу құны мен сатып алу құны арасындағы айырма
Сатып алу құны мен құнды қағаздарды өтеу (номинал/өтеу) құны арасындағы айырмашылық инвестор тарапынан иелену мерзімі ішінде біртіндеп өтеледі.
Қысқа мерзімді инвестициялар (баланс)
Қысқа мерзімді қаржы инвестициялары бухгалтерлік баланста: ағымдағы құн бойынша немесе сатып алу құны мен ағымдағы құнның төменгісі бойынша көрсетіледі.
Ұзақ мерзімді инвестициялар (баланс)
Ұзақ мерзімді қаржы инвестициялары баланста: қайта бағалау есебіндегі құн бойынша немесе сатып алу құны мен ағымдағы құнның төменгісі бойынша көрсетіледі.
Қайта бағалау және құнның төмендеуі
Ұзақ мерзімді қаржы инвестицияларын қайта бағалау үшін қайта бағалау кезеңділігі және нақты инвестиция түрі бойынша қайта бағалау тәртібі белгіленеді. Қайта бағалау сомасы меншікті капиталдың ұлғаюына жатқызылады.
Инвестиция құны төмендеген жағдайда, құн төмендеуі бұрын қалыптасқан бағалауға дейінгі сома (бар болса) есебінен өтеледі. Егер мұндай сома болмаса, айырма шығын ретінде танылады. Қайтымсыз құн төмендеуі әр инвестиция бойынша жеке анықталып, есепке алынады.
Инвестициядан шығу және қайта жіктеу
Қаржы инвестициясы істен шыққанда (сатылғанда) сатудан түскен кіріс пен баланстық құн арасындағы айырма нәтижесінде пайда болған табыс/шығыс есепке алынады. Инвестиция туралы шешім қабылдауда инвестордың үлес мөлшері және тәуекелдердің әртүрлі түрлері ескеріледі.
Ұзақ мерзімдіден қысқа мерзімдіге ауыстыру
Егер қысқа мерзімді инвестициялар сатып алу құны мен ағымдағы құнның төменгісі бойынша есептелсе, онда ұзақ мерзімді инвестициялар сатып алу құны мен баланстық құнның төменгісі бойынша ауыстырылады. Егер инвестиция бұрын қайта бағаланған болса, қайта бағалау сомасы (кіріс немесе бөлінбеген кіріс құрамындағы) ауыстыру сәтінде есептен шығарылуы тиіс.
Ал егер қысқа мерзімді инвестициялар ағымдағы құн бойынша көрсетілсе, баланстық сома ағымдағы құнға тең болады, ал бұрын енгізілген қайта бағалау сомасы осы инвестиция бойынша кіріс ретінде танылады.
Қысқа мерзімдіден ұзақ мерзімдіге ауыстыру
Қайта жіктеу кезінде инвестициялар: сатып алу құны мен ағымдағы құнның төменгісі бойынша, немесе егер бұрын осы әдіспен көрсетілсе — ағымдағы құн бойынша танылады.
Инвестицияның экономикалық маңызы
Инвестициялар — экономикалық дамудың қарқынын тұрақты әрі жоғары деңгейде қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі.
Шетел инвестициясы: мәні және инвесторлар
Шетел инвестициясы — табыс алу мақсатында инвесторлардың өндірістік қызмет объектілеріне салған мүліктік инвестицияларының барлық түрлері және оларға қатысты құқықтар.
Қазақстан Республикасындағы шетел инвесторлары
- Шетелдік заңды тұлғалар
- Шетел азаматтары
- Азаматтығы жоқ тұлғалар
- Шетелде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары
- Шетел мемлекеттері және халықаралық ұйымдар
ҚР аумағындағы шетел қатысуымен кәсіпорындар
Шетел кәсіпорны
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес құрылған, шетел инвесторына толықтай тиесілі кәсіпорын.
Бірлескен кәсіпорын
Шетел қатысуымен құрылған кәсіпорын; мүліктегі үлестің (акция/үлес) белгілі бір бөлігі шетел инвесторына тиесілі.
Еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын ұйымдар
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес, шаруашылық серіктестік еншілес деп танылады, егер басқа (негізгі) серіктестік оның жарғылық капиталына қатысуы, шарт жасасуы немесе өзге тәсілдер арқылы қабылданатын шешімдерді айқындау мүмкіндігіне ие болса.
Тәуелді акционерлік қоғам — егер басқа заңды тұлға 20%-дан астам дауыс беретін акцияларды иеленсе. Бірлесіп бақыланатын заңды тұлға — бірнеше тараптың шарт негізінде бірлескен бақылауына бағынатын ұйым.
Инвестордың ықпалы шарттардың күшіне және инвестицияланған объектінің қаржылық әрі өзге саясаттарын айқындау деңгейіне байланысты жоғары немесе төмен болуы мүмкін.
Инвестиция есебінің шоттары (14-бөлім)
Инвестициялар есебі 14-бөлім шоттарында жүргізіледі. Негізгі синтетикалық шоттар:
Бұл шоттар активті және күрделі болып табылады. Аналитикалық есеп инвестицияланған кәсіпорындар және инвестиция түрлері бойынша жүргізіледі. Шоттар үлестік жарналар мен акциялар бойынша инвестициялар қозғалысын және ақпаратты жүйелеуге мүмкіндік береді.
Инвестиция есебінің негізгі әдістері
Үлес қосу әдісі
Бұл әдісте инвестор тәуелді серіктестіктің таза активтеріндегі өзгерістерге сәйкес өз үлесін мойындайды. Инвестиция бастапқыда сатып алу құны бойынша танылады, ал кейінгі өсім/кему инвестор үлесіне пропорционалды түрде көрсетіледі.
Құн әдісі
Құн әдісінде инвестиция сатып алынған сәтте сатып алу құны бойынша көрсетіледі. Инвестициядан түсетін кіріс сатып алынғаннан кейін пайда болған таза кірістен жарияланған дивидендтер мөлшері бойынша танылады және инвестордың қаржылық-шаруашылық қызметі туралы есептілігінде көрсетіледі.