Схоластикалық философия

Жоспар

Ортағасыр философиясының негізгі мәселелері
Схоластикалық философия

Ортағасырлық батысеуропалық философия — дүниетаным дамуының өзіндік ерекшелігі бар маңызды кезеңдерінің бірі. Оның басты сипаты философиялық ойдың тікелей діни-теологиялық кеңістік ішінде қалыптасып, христиандық ілімнің апологетикасы төңірегінде өрбуімен анықталады.

Ортағасыр философиясының қалыптасуы: апологеттерден Августинге дейін

Интеллектуалдық ықпал

Ортағасырлық батысеуропалық философияның қалыптасуына Муций Феликс, Тертуллиан, Ориген сияқты апологеттер, сондай-ақ неоплатонистер мен Аврелий Августин елеулі ықпал етті.

Аврелий Августин және сенім мен ақылдың үйлесімі

Рим шіркеуі Аврелий Августинді (375–383) сенім мен ақылдың үйлесімділігі тұрғысынан христиандық ілімді негіздеудегі зор еңбегі үшін «әкей» ретінде мойындады. Көптеген батыстық зерттеушілер оны батыстық ортағасырлық мәдениеттің ұлы сәулетшісі деп атайды.

«Ұғыну үшін сенемін, сену үшін ұғынамын» — Августиннің әйгілі формуласы.

Бұл қағида ақыл мен сенімнің өзара толықтыру принципін білдіріп, V–XV ғасырлардағы Батыс Еуропа философиясының негізгі дүниетанымдық кредосына айналды.

Боэций: антикалық мұра мен схоластика арасындағы көпір

Егер Августин Рим шіркеуінің «әкейі» саналса, Боэций (480–526) М. Грабманның дәл сипаттамасы бойынша «соңғы римдік және бірінші схоласт». Ол антикалық рухани-философиялық мұраны ортағасырлық мәдениетпен байланыстырып, интеллектуалдық дәстүрдің сабақтастығын қамтамасыз еткен қуатты транслятор болды.

Негізгі енгізген проблематика

Универсалийлер мәселесі (жалпы ұғымдардың статусы)
Тринитарлық мәселе (Құдай, Ұл және Қасиетті Рух арақатынасы)
Субстанция және акциденция ұғымдары

Ұғымдарды нақтылау

Субстанция: Боэций бойынша субстанция — барша атрибуттар мен акциденцияларды айқындайтын, барлық мәнділіктердің негізі.
Универсалийлер: Универсалийлер — жалпы атаудың мәні. Олар ақыл-ойдағы абстракциялау нәтижесі болғанымен, әлемде бар және нақты өмір сүретін нысандарды бейнелейді.

Схоластиканың басталуы және классикалық дәлелдер

И.С. Эриугена: әлемдік үйлесім идеясы

Схоластикалық философияның басталуы И.С. Эриугенаның есімімен байланысты (810–877). Ол «Табиғаттың бөлінісі туралы» еңбегінде әлемдік үйлесім идеясын негіздейді: Құдай барлық бастаудың түпнегізі бола отырып, болмыс үдерісін өзі аяқтайды. Құдай толық танылмаса да, өзі жаратқан нәрселер арқылы белгілі дәрежеде ашылады; ал Құдайға сенудің өзі — таңғажайып жаратылыс.

Ансельм: онтологиялық дәлел

Ортағасыр философиясының дамуына Ансельм Кентерберийский (1033–1109) үлкен үлес қосты. «Прослогион» еңбегінде ол Құдайдың өмір сүруін дәлелдеудің априорлық (онтологиялық) негіздемесін ұсынады.

П. Абеляр және универсалийлердің мәні

П. Абеляр (1079–1142) универсалийлерге қатысты маңызды ұстанымды дамытты: жалпы ұғымдар заттардың мәніне сәйкес келеді әрі сөздердің мағынасын білдіреді.

Фома Аквинский: аристотелизмді христиандық тұрғыда қайта пайымдау

Фома Аквинский (1225–1274) өзіне дейінгі ойшылдардың универсалийлер туралы идеяларын жүйелеп, ортағасырлық схоластикада жаңа кезең қалыптастырды. Оның қайта пайымдауы табиғатты, адамды және адамның Құдайға қатынасын зерттеу қажеттілігіне сүйенді.

«Тән туралы ой жан туралы ойға, ал бұл ой Құдай туралы ойға жетелейді», — Фома Аквинский.

Бұл ұстаным аристотелизмді христиандық тұрғыда қайта түсіндіруге негізделді. Ол сондай-ақ креационизм идеясын (дүниенің Құдай тарапынан жаратылуы) нығайтты. Аквинат ілімі — христиандық теология мен перипатетизм философиясы, теология мен қалыптасып келе жатқан жаратылыстаным арасындағы белгілі бір ымыраның көрінісі болды.

XIV ғасырдағы сын: томизм, номинализм және Оккам бағыты

Компромиске қарсылық

XIV ғасырда Дунс Скот (1270–1308) Аквинский ұсынған ымырашыл бағытты сынға алды. Томизм мен номинализм арасындағы пікірталасқа Р. Гроссетест (1168–1253), Р. Бэкон (1210–1294), У. Оккам (1290–1349/1350) белсене араласты.

У. Оккам: концептуалды номинализм және шекара қою

Фомамен салыстырғанда У. Оккам концептуалды номиналист болды: әлемде санаға тәуелсіз заттар өмір сүреді, ал ұғымдар — ментальды феномендер. Осы негізде ол теологиялық спекуляцияға берілудің қисыны жоқ деген қорытындыға келеді, өйткені мұндай спекуляциялар көбіне универсалийлер туралы пайымға сүйенеді.

Оккам діни мәселелерді шешуде Папа сөзінің абсолюттілігі туралы тезиске қарсы болды. Оның пікірінше, ақиқатқа жету жолында барлық нәрсе сынға түсуі тиіс. Универсалийлерді сынай отырып, ол философия мен теологияның ара жігін ажыратты: философияның міндеті — тәжірибе арқылы табиғи әлемді зерттеу; ал теология Құдайға бет бұрып, сенімге сүйенеді.

Қорытынды: ортағасыр философиясының өзегі

Ортағасыр философиясының ең басты ерекшелігі — оның діни сипаты. Теоцентризм құрылымында анықтаушы орын ex nihilo (ештеңеден жаратылу) қағидасына тиесілі. «Дүниенің жаратушысы — Құдай» деген түсінік христиандық онтологияның негізгі идеясына айналды: құдірет әлемнің жаратушы абсолюті әрі баршаның анықтаушы субстанциясы ретінде қабылданды.

Дін дүниені тұтас қабылдаудың тәсілі болды; Құдайдың жаратушы ретіндегі идеясы табиғаттың әлемдегі орнын да айқындады. Сондықтан ортағасыр философиясы белгілі бір мағынада жаратушы туралы философия ретінде қалыптасты. Августин мен Аквинский ілімдерінде сенім танымның ерекше дәрежесі ретінде танылады. Ал дәуірдің философиялық динамикасы ғасырлар бойғы реализм мен номинализм тартысында айқын көрінеді.