Жан Пиаженің генетикалық психологиясы туралы қазақша реферат
Жан Пиаже және генетикалық психология
Жан Пиаже — психология ғылымындағы генетикалық бағыттың ірі өкілдерінің бірі. Ол жүйелі құрылымдық талдауды қолдана отырып, кез келген құбылысты тек құрылымдық сипаттаумен ғана толық ғылыми тұрғыдан түсіндіру мүмкін емес екенін көрсетті. Құрылымдардың даму заңдары мен құбылыстың қалыптасу шарттарын зерттеу арқылы ғана олардың табиғатын және қызмет ету заңдылықтарын терең түсінуге болады.
Генетикалық әдіс және генетикалық эпистемология
Пиаже психологиялық зерттеудің әдіснамалық ұстанымы ретінде генетикалық әдіс қағидаларын қолдануды ұсынды. Оның пікірінше, жекелеген ғылымдар ғана емес, таным теориясы да генетикалық негізде құрылуы керек.
Осы ұстаным Пиажеға генетикалық эпистемологияны — адамдарда әртүрлі білімдердің, ұғымдардың, танымдық операциялардың қалыптасу алғышарттары мен механизмдерін зерттейтін ғылымды — негіздеуге мүмкіндік берді.
Субъект пен объект: танымның бастапқы нүктесі
Пиаже талдауының бастапқы пункті ретінде жеке адамның психикасын немесе санасын өздігінен қарастырмай, адамның қоршаған ортамен өзара әрекетін негізге алды. Оның ойынша, онтогенетикалық даму барысында сыртқы әлем балаға бірден дайын «объект» ретінде ашылмайды; ол әлем баланың белсенді әрекеті мен тәжірибесі арқылы біртіндеп танылады.
Объект пен субъект өзара ықпалдасуын тереңдеткен сайын, олар бір-бірін толықтырады: әлем туралы түсінік өзгерген сайын, мақсатқа саналы жету үшін балада әлемге әсер етудің күрделірек тәсілдері қалыптаса бастайды.
Ақыл-ой дамуы: эволюциялық көзқарас
Пиаженің басты мақсаты — адамның ақыл-ойын зерттеу. Ол ақыл-ойды эволюция барысында төмен ұйымдасқан органикалық құрылымдардың табиғи дамуының жалғасы ретінде қарастырды. Сонымен бірге, оның көзқарастары дамуды жалпы биологиялық тұрғыдан түсіндірумен, әсіресе ассимиляция мен аккомодация арасындағы байланыспен ұштасады.
Ассимиляция
Ағза (немесе бала) өз мінез-құлық схемаларын ортаға «ұсынады», яғни жаңа тәжірибені бұрынғы үлгілер арқылы игеруге тырысады.
Аккомодация
Схемалар орта ерекшеліктеріне қарай қайта құрылады, яғни тәжірибе талап еткенде мінез-құлық үлгілері өзгертіледі.
Осы екі үдерістің бірлігі арқылы ғана ағза (немесе бала) қоршаған ортаға тиімді бейімделе алады.
1930-жылдардағы бетбұрыс және зерттеу әдістері
1930-жылдары Пиаженің психика дамуы туралы көзқарасы едәуір өзгерді. Ақыл-ой актілерінің құрылымын дәл сипаттау үшін ол арнайы логикалық-математикалық аппарат жасады. Нәтижесінде ақыл-ой дамуының кезеңдерін, олардың мазмұны мен мағынасын жаңаша айқындай бастады.
Бұл кезеңде Пиаже баланың танымдық дамуын көбіне өз әрекетімен байланыстырып түсіндіріп, оны басқа адамдармен қарым-қатынастың тікелей нәтижесі ретінде ғана қарастыруға бейім болмады.
«Кесін» (қималық) әдіс
Пиаже әртүрлі жастағы балаларға бірдей тапсырма беріп, нәтижелерін салыстыру тәсілін қолданды. Бұл әдіс жастағы айырмашылықтарға байланысты ақыл-ой әрекетіндегі өзгерістерді көрсетуге мүмкіндік берді. Дегенмен, ол жаңа ұғымдардың, жаңа амалдардың және білімнің қалыптасу механизмін толық ашып бере бермейді.
Концепцияға берілген сын
Пиаже концепциясына қатысты негізгі сындардың бірі — баланың тұлғалық дамуын жеткілікті ескермей, ақыл-ой дамуының басты қозғаушы күші ретінде ақыл-ойдың өзін алға шығаруы. Сондай-ақ даму факторлары қатарында іс-әрекеттің рөлін толыққанды жүйелі түрде енгізбеуі де сынға ұшырады.
Бұдан бөлек, Пиаже ақыл-ой дамуының бір деңгейден екінші деңгейге өтуіндегі маңызды шарт ретінде үйретудің рөлін жеткілікті бағаламады. Көптеген зерттеушілер баланың ойлау қабілетінің дамуы дұрыс ұйымдастырылған үйрету жүйесіне айқын түрде тәуелді екенін көрсеткен.