Құқықтық мемлекет негіздері, белгілері туралы қазақша реферат

Мемлекеттің пайда болуы және мәні

Таптық қоғамда саяси биліктің негізгі құралы болған мемлекет қоғамдық еңбек бөлінісінің, жеке меншіктің және антагонистік таптардың қалыптасуы нәтижесінде пайда болды. Мемлекетке дейінгі рулық қоғамда билікті ақсақалдар жүргізіп, өмір әдет-ғұрып арқылы реттелді. Ал мемлекет құрылған соң қоғамдық биліктің ерекше түрі — өкімет билігі қалыптасты.

Үстем таптың еркін іске асыратын әскер, сот органдары, түрме мекемелері құрылып, оның мүддесін қорғау үшін құқық пайда болды. Осылайша үстем таптың мүддесін қорғайтын құқық нормалары бірте-бірте әдет-ғұрып нормаларын ығыстыра бастады.

Мемлекет алғашқы қауымдық құрылыстан мына белгілерімен ерекшеленеді: билікті жүзеге асыратын айрықша органдар мен мекемелер жүйесінің (мәжбүрлеу аппаратының) болуы; мемлекет санкция берген нормалар жүйесі ретінде құқықтың бекітілуі; юрисдикция жүретін нақты аумақтың айқындалуы.

Қорытынды анықтама: мемлекет — өзі орналасқан аумақта бүкіл ел көлемінде билік жүргізетін, басқару және мәжбүрлеу аппараты бар, дербес саяси ұйым.

Мемлекет пайда болғаннан кейін адамдар нақты бір аумаққа «байланып қалады». Қондырма ретіндегі мемлекеттің мәні қоғамдағы өндірістік қатынастардың сипатына қарай айқындалады.

Құқықтық мемлекет идеясы және Қазақстан Конституциясындағы негіздер

Бүгінгі мемлекеттің басты ерекшелігі — азаматтарды мемлекеттік және қоғамдық істерге нақты қатыстыруды қамтамасыз ететін, шынайы демократиялық қоғам құруға ұмтылуы.

Конституциялық тұғыр

Конституцияның 3-бабы: «Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық».
Конституцияның 1-бабы: Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнығады.

Бұл қағидалардың мәні — ізгілік негізінің қалануында: азаматтың бостандығы, ар-ожданы мен ар-намысы қорғалады. Мұндай нәтиже қоғам, мемлекет өмірінде заңның үстем болуы арқылы іске асады.

Құқықтық мемлекет адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды, бейбіт азаматтық қоғамды дамытуды, ұлтаралық татулықты нығайтуды және адамның өзі мен ұрпағы үшін лайықты өмір сүруін қамтамасыз етуді мақсат етеді.

Құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаттары

Заң үстемдігі

Мемлекет пен оның органдары заңда белгіленген өкілеттік шеңберінен шықпай әрекет етеді. Заңның бұрмалануына жол берілмеуі тиіс.

Өзара жауапкершілік

Мемлекет өз органдарының әрекеті үшін жауап береді, ал азаматтар мемлекет алдындағы жауапкершілігін саналы түрде сезінеді. Бұл — мемлекет пен жеке адамның өзара міндеткерлігі.

Қадағалау және бақылау

Заңдар мен нормативтік актілердің орындалуын пәрменді қадағалау маңызды. Бақылау құқықтың қағаз жүзінде қалып қоймауына қызмет етеді.

Құқық пәндерін меңгеру құқықтың мәнін терең түсінуге көмектеседі: құқық — өте күрделі әлеуметтік құбылыс, оның мазмұны әр жағдайда әр қырынан көрінуі мүмкін. Сондықтан құқықтық мемлекет туралы түсініктердің әртүрлі болуы оның әлеуметтік мәнін түсіндірудегі айырмашылықтармен байланысты.

Құқықтың әлеуметтік мәні: таптық және жалпыәлеуметтік көзқарастар

Құқықты түсіндіруде екі негізгі бағыт кең таралған: таптық және жалпыәлеуметтік (өркениеттік) көзқарастар. Маркстік ілім құқықты үстем таптың саяси құралы ретінде қарастырып, оның қызметін негізінен сол таптың мүддесін қорғаумен шектейді. Ал өркениеттік бағыт құқықты қоғамдағы барлық адамдардың еркін білдіретін, ортақ мүддені қорғайтын құрал деп бағалайды.

Қандай көзқарас болмасын, құқықтың әлеуметтік мәні бар екенін мойындайды. Дегенмен тарихта құқықтың белгілі бір топтың мүддесіне ашық қызмет еткен кезеңдері болған: құл иеленушілік дәуірде құқық құл иеленушілердің мүддесін қорғап, құлдарды «сөйлейтін мүлік» деңгейіне түсіргені белгілі. Бірақ мұндай үлгіні барлық қоғамдарға бірдей телуге болмайды.

Егер құқық тек үстем таптың еркін ғана білдірсе, қоғамда үздіксіз тап күресі күшейіп, нәтижесінде тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін. Қазіргі өркениетті мемлекеттерде құқық барлық азаматтардың еркін білдіретін қоғамдық келісім құралына айналып келеді.

Қазақстанда қабылданған заңдарды талдау олардың қандай да бір әлеуметтік топтарды кемсітетінін немесе белгілі бір топқа артықшылық беретінін көрсетпейді. Демек, Қазақстан заңдары әртүрлі әлеуметтік топтардың заңды мүдделерін қорғауға және қанағаттандыруға бағытталған.

Құқық (объективтік мағынада) және құқықтық жүйенің құрылымы

Құқық (объективтік тұрғыдан) — жалпыға бірдей міндетті, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін және заңдар мен өзге ресми құжаттарда бекітілген құқықтық нормалар мен ережелердің жиынтығы.

Құқықтық жүйенің үш бөлігі

1-бөлік

Табиғи құқық

Адам мен қоғам табиғатына байланысты әлеуметтік-құқықтық талаптармен айқындалады. Мысалы, адамның өмірі мен денсаулығын сақтау және қорғауға бағытталған нормалар.

2-бөлік

Қолданыстағы заңдар жүйесі

Мемлекет аумағында қолданылатын барлық заңдар мен нормативтік-құқықтық актілердің жиынтығы.

3-бөлік

Субъективтік құқықтар

Тұлғаның өз құқықтары мен бостандықтарын пайдалану мүмкіндігі, оларды іске асырудағы еркіндігі және заңмен қорғалуы.

Мысал: өмір сүру құқығы

Конституцияда: «Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ» (15-бап) деп көрсетілген. Алайда құқық жарияланып қана қоймай, оны жүзеге асыру тетіктерімен қамтамасыз етілуі қажет. Әйтпесе ол қағаз жүзіндегі норма болып қалуы мүмкін.

Адам өзіне қажетті рухани және мүліктік игіліктерді пайдалану үшін белсенді әрекет етеді. Ал әлеуметтік-құқықтық талаптардың шынайы мағынасы — мемлекеттің оларды тануы, қорғауы және қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.

Құқықтың пайда болуының қозғаушы күштері және құқық қайнар көздері

Құқықтың пайда болуы мен әрекет етуіне әсер ететін қозғаушы күштер ретінде: мемлекеттің құқық шығармашылық қызметі, қоғам ерік-жігері және қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары аталады. Бұл — құқықтың негіздерін кең мағынада түсіндіру.

Құқық қайнар көздерінің (негіздерінің) негізгі түрлері

Құқықтық әдет-ғұрып

Қоғам өмірінен шыққан, адамдар қатынасын реттейтін және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін ресми бекітілген әдет-ғұрыптар.
Сот прецеденті

Жоғары сот органының нақты шешімі; төменгі соттар ұқсас істерді қарағанда оны негізге алады. Бұл үлгі Англияда қалыптасып, қазіргі таңда Англия, АҚШ, Үндістан, Австралияда құқықтың негізгі қайнар көзі ретінде кең қолданылады.
Құқықтық келісім-шарт

Екі немесе одан да көп тараптың өз еркімен жасасқан, ресми бекітілген және мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісімі. Халықаралық қатынастарда маңызды қайнар көздердің бірі.
Нормативтік-құқықтық акт

Мемлекеттік органдар ресми қабылдайтын, жалпы ережелерден тұратын, қоғамдық қатынастарды реттейтін жалпыға міндетті құжат. Көп жағдайда құқықтың басты қайнар көзі ретінде танылады.

Қазақ даласындағы құқықтық дәстүрлер

Қазақ қоғамында әдет-ғұрып ұзақ уақыт негізгі реттеуші болды. Бұған Қасым ханның қасқа жолы (XV ғ.), Есім ханның ескі жолы (XVI ғ.), Тәуке ханның «Жеті жарғысы» (XVIII ғ.) дәлел.

Сонымен бірге билердің үлгі шешімдері ұлттық құқықтық әдеттерді дамытуға ықпал етті: қиыннан қиыстырып тапқан шешімдер ұқсас дауларды қарағанда норма ретінде қолданылды. XIX ғасырда билер съезінде қабылданған ережелерде құқықтық нормалар жазылып, нормативтік актілер ретінде пайдаланылды.

Нормативтік актілерді жүйелеу: консолидация туралы ескерту

Кей жағдайларда нормативтік актілерді біріктіру (консолидация) жүргізіледі: бұл ретте жекелеген баптар жаңаша редакциялануы мүмкін, бірақ консолидация әдетте қоғамдық қатынастарды реттеуге елеулі өзгеріс енгізбейді. Консолидацияның кейбір белгілері кодификацияға ұқсас болғанымен, сипаты жағынан көбіне инкорпорацияға жақынырақ. Мұндай жинақталған материалдарды мемлекеттік және қоғамдық сала қызметкерлері құқықтық құрал ретінде қолданады.