Қазақша рефераттар

Қазақ тілінде етіс категориясы, негізінен, морфологиялық тәсіл арқылы жасалады

Қазақ тілінде етіс категориясы, негізінен, морфологиялық тәсіл арқылы жасалады: әрбір етіс түрі арнайы аффикстермен сипатталады, әрі етістіктің басым көпшілігінен етіс формаларын жасауға мүмкіндік бар.

Тарихи шолу және зерттелу кезеңдері

Алғашқы грамматикалардан бастап 1930-жылдарға дейінгі еңбектерде етіс түрліше жіктеліп келді. Ал 1950-жылдардан бастап бұл категория арнайы зерттеу нысанына айналып, ғылыми негізде жүйелі қарастырыла бастады.

Осы бағыттағы іргелі еңбектердің қатарында Н.А. Баскаковтың «Залоги каракалпакского языка» (1951) зерттеуі, А. Қалыбаеваның «Қазақ тіліндегі етіс категориясы» (1951) еңбегі, сондай-ақ өзбек тіліндегі етістер жөнінде С.А. Фердаус, түркімен тіліндегі етіс категориясы туралы Б. Чарыяров, башқұрт тіліндегі етістер жөнінде А.Х. Фатыховтың диссертациялары аталады.

Етіс қосымшалары туралы ғылыми ұстанымдар

Түркологияда етіс қосымшалары үш түрлі бағытта сипатталғаны байқалады:

  • Сөз тудырушы

    Етіс жұрнақтары жаңа лексикалық бірлік жасайды деген ұстаным.

  • Форма тудырушы

    Етіс жұрнақтары грамматикалық форма жасайды деген көзқарас.

  • Екі функциялы

    Контекске қарай әрі сөзжасамдық, әрі формажасамдық қызмет атқарады деген пікір.

Негізгі авторлар ұстанымы

Н.А. Баскаков өз зерттеулерінде етіс қосымшаларын сөз тудырушы деп анықтайды. Қазақ тіл білімінде етіс категориясын арнайы қарастырған А. Қалыбаева да етіс жұрнақтарын сөз тудырушы қосымша ретінде бағалайды.

Дегенмен, түркологияда етіс қосымшаларын форма тудырушы деп танитын зерттеушілер саны басым. Олардың қатарында А. Щербак, Б.А. Орузбаева, Ф.А. Ганиев және басқа ғалымдарды атауға болады.

Қазақ тіл білімінде Ы. Маманов етісті грамматикалық категория ретінде қарастырып, етіс формаларын форма тудырушы қосымшалар қатарына қосады. Соған қарамастан, бұл мәселе төңірегіндегі даулы пікірлер бүгінге дейін толастаған жоқ.

Қолданылу жиілігі және грамматикалық әлеуеті

Етіс қосымшалары жалғану мүмкіндігі жоғары қосымшалардың қатарына жатады. 10 томдық түсіндірме сөздік материалдары негізінде статистикалық зерттеу жүргізген С. Мырзабеков сөздіктегі етіс формаларының саны 22 мыңнан асатынын көрсетеді. Бұл көрсеткіш сөздіктегі барлық сөздің шамамен 33%-ына тең.

Түйін

Демек, етіс қосымшаларының сөзге жалғану өрісі кең, әрі Ы. Маманов көрсеткендей, олар грамматикалық абстракция жасай алады.

Сөзжасам мен формажасам арақатынасы

Етіс қосымшаларының сөзжасам мен формажасамға қатысын арнайы қарастырған А. Жаңабекова етіс жұрнақтарының жоғарыда аталған ерекшеліктерін ескере отырып, мынадай тұжырым жасайды: етіс қосымшалары әрдайым сөз тудыру қатарын жасай бермейді; көп жағдайда олар тек объектілік-субъектілік қатынасты білдіріп, грамматикалық категория құрайды.

Сонымен бірге, етіс формалары белгілі бір етістік тобына тұтас жалғанып, грамматикалық абстракция жасайды. Ал кейбір сөздердің құрамында етіс тұлғаларының лексикалық дербестікке ие болуы етіс жұрнақтарының сөзжасамдық қабілетінен емес, сөзжасамның семантикалық тәсілі арқылы, яғни мағына дамуы нәтижесінде түсіндірілуі тиіс. Бұл қорытынды Ы. Маманов пен С. Исаев көзқарастарымен де үндеседі.

Салт, сабақты етістіктер және етіс: өзара байланыс

Ы. Маманов қазақ тіліндегі салт және сабақты етістіктер мен етіс категориясын өзара тығыз байланыста қарастырады. Оның түсіндіруінше, өздік, өзгелік, ырықсыз етіс мағыналары салт және сабақты етістіктердің грамматикалық формаларынан туындайтын семантикалық ұғымдар ретінде сипатталады.

Құрылымдық және функционалды грамматикадағы орны

Қазақ тіл білімінде етіс көбіне құрылымдық аспектіден етістіктің грамматикалық категориясы ретінде сипатталады. Ал функционалды грамматикада етіс (залоговость) функционалды-семантикалық категория ретінде қарастырылады.

Функционалды-семантикалық категориялар неге сүйенеді?

Функционалды-семантикалық категориялар көбіне етістік категорияларына негізделеді. Мысалы:

  • Аспектуалдылық — құрылымдық грамматикадағы қимылдың өту сипаты (вид) категориясымен байланысты.
  • Темпоралдылық — шақ категориясына негізделеді.
  • Модалдылық — рай категориясымен ұштасады.
  • Персоналдылық — жақ категориясына сүйенеді.

Ы. Маманов еңбектерінде етіс, негізінен, объектілік, субъектілік және көпмағыналық қатынастармен сипатталады. Етіс категориясын функционалды грамматика тұрғысынан арнайы зерттеу — болашақтағы маңызды міндеттердің бірі.