Популяциядағы жануарлардың арасындағы біржақты тиімді байланыстары туралы қазақша реферат
Бәсекелестік: табиғи сұрыпталудың көрінетін механизмі
Бәсекелестік (конкуренция) — экологиялық қажеттіліктері ұқсас түрлердің (немесе бір түр ішіндегі даралардың) арасындағы өзара қатынас. Бұл байланыс қарапайым физикалық қақтығыстан бастап, сырттай бейбіт қатар өмір сүруге дейін әртүрлі түрде көрінуі мүмкін.
Экологиялық қажеттіліктері ортақ болған жағдайда, ерте ме кеш пе бір түр екіншісін ығыстырып шығарады: сол сәттегі орта жағдайына жақсырақ бейімделген түрдің даралары тіршілік етіп, ұрпақ қалдыру мүмкіндігін арттырады, ал әлсіз бәсекелес популяциясы төмендеп, тіпті жойылып кетуі ықтимал.
Г. Ф. Гаузе тәжірибесі: бәсекелестік нәтижесін дәлелдеу
Неміс экологы Г. Ф. Гаузе бәсекелестіктің салдарын тәжірибе жүзінде көрсеткен. Ол екі пробиркаға шөптен дайындалған қоректік орта құйып, оған кірпікшелі инфузориялардың екі түрін енгізеді: Paramecium aurelia және Paramecium caudatum.
Бөлек өсірілгенде
Әр пробиркада түрлер өз алдына жақсы көбейеді: ресурстар жеткілікті, қысым төмен.
Бірге өсірілгенде
Қоректік орталар араластырылғаннан кейін бастапқыда көбею қалыпты жүреді, бірақ уақыт өте P. caudatum саны біртіндеп азайып, жоғалады. Ал P. aurelia саны тұрақты сақталады.
Қорытынды: бәсекелестердің мұқтаждары неғұрлым ұқсас болса, бәсекелестік соғұрлым қатаң болады, ал нәтижесінде бір түрдің басымдығы айқындалады.
Бәсекелестіктің түрлері: тікелей және жанама
Бәсекелестік кез келген шектелген ресурс үшін туындауы мүмкін: қорек, су, жарық, паналау орны, ұя салуға немесе көбеюге қолайлы кеңістік.
Тікелей бәсекелестік
Даралардың бір-біріне тікелей ықпал етуі арқылы жүзеге асады: ығыстыру, қорқыту, күрес, территорияны қорғау сияқты әрекеттер.
Жанама (пайдаланушылық) бәсекелестік
Даралар бір-біріне тікелей әсер етпей, бір ресурсқа ортақ тәуелділік арқылы жарысады. Ресурс азайған сайын қысым күшейеді.
Түр ішіндегі бәсекелестіктің маңызды салдарының бірі — популяциялардың дивергенциясы, яғни бір түр дараларының әртүрлі жағдайларға бейімделу бағытының ажырауы. Сонымен қатар, шектеулі ресурс үшін күрес көбіне организмдердің кеңістікте біркелкі орналасуына әкеледі.
Өсімдіктердегі бәсеке: жарық үшін күрес
Өсімдіктер арасында бәсеке көбіне жарық үшін жүреді. Тым жиі өскен өсімдіктер бірін-бірі көлегейлеп, нәтижесінде әлсіздері баяу өседі немесе жойылады. Осылайша қауымдастықтағы жалпы тығыздық төмендейді.
Ауылшаруашылық дақылдарында
Бұл құбылыс сәбіз, қызылша сияқты дақылдарда айқын байқалады: сирету жүргізілмесе, өсімдіктердің бір бөлігі жарық пен қорек тапшылығынан толық дамымайды.
Ағаш пішінінің өзгеруі
Жарық үшін бәсеке ағаштардың морфологиясына әсер етеді. Мысалы, емен оқшау өссе, жарық жеткілікті болғандықтан төменгі бұтақтары да жақсы дамып, бөрікбасы шар тәрізді болуы мүмкін. Ал орманда төменгі бұтақтар өз бұтақтарымен және көрші ағаштармен көлеңкеленіп, әлсіз дамиды.
Жыртқыш–жемтік және паразит–иесі: біржақты тиімді қоректік байланыстар
Жыртқыш пен жемтік, сондай-ақ паразит пен иесі арасындағы қатынастар — тікелей қоректік байланыстар. Мұнда бір түрге бұл қатынас пайдалы болса, екінші түрге зиян келтіреді. Қоректік байланыстар табиғи бірлестіктердің тұрақтылығы мен құрылымында маңызды орын алады.
Жыртқыштық
Жыртқыштар деп әдетте жануартекті азықпен қоректенетін жануарларды айтады. Оларға аңшылыққа тән мінез-құлық, олжаны ұстау және қорекке бейімделген морфологиялық ерекшеліктер тән.
Паразитизм
Паразитизм — паразиттің иесінің денесінің сыртында немесе ішінде тіршілік етіп, оның ұлпаларымен, сұйықтықтарымен не ішегіндегі заттарымен қоректенуі. Нәтижесінде иесіне елеулі зиян келтіріп, кейде оның өліміне де себеп болуы мүмкін.
Уақытша және тұрақты паразиттер
- Уақытша паразиттер: иесіне көбіне қоректену үшін ғана келіп кетеді (мысалы, масалар).
- Тұрақты паразиттер: иесінің денесінде өмір бойы тіршілік етеді (мысалы, жалпақ және жұмыр құрттардың кейбір өкілдері).
Эктопаразит және эндопаразит
- Эктопаразиттер: иесінің сыртқы денесінде тіршілік етеді (бүрге, кене, бит).
- Эндопаразиттер: иесінің ішкі мүшелерінде мекендейді (ішек, қан, бұлшықет және т.б.).
Паразиттік тіршілік бір сәтте қалыптасқан құбылыс емес: ол эволюция барысында еркін тіршілік ететін организмдердің біртіндеп басқа организмге тәуелді өмір салтына бейімделуінен пайда болған.