Тек сол ғана азаматтарды белгiлi бiр көлемде ақшалай қаржыларды беруге мiндеттi
Салық: мемлекеттің заңды түрде белгіленетін талабы
Салық — мемлекеттің заң арқылы бекітетін міндетті төлемі. Мемлекет қана азаматтар мен ұйымдарды белгілі бір көлемде ақшалай төлем жасауға міндеттей алады. Қазақстан Республикасында салық төлеу — азаматтардың Конституциялық міндеттерінің бірі.
Мемлекет ақшалай ресурстарды әртүрлі жолмен тарта алады: бір жағдайда — ерікті негіздегі мемлекеттік қарыздар (ішкі және сыртқы займдар), ал басқа жағдайда — заңмен белгіленген тәртіпте міндетті өндіріп алу (салықтар).
Салықтар мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан түсетін міндетті төлемдер ретінде қоғамдық табыстың бір бөлігін мемлекеттің үлесіне жинақтайды. Осы арқылы олар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың маңызды құрамдас бөлігіне айналады.
Мемлекеттік бюджет: экономикалық мазмұны және объективті қажеттілік
Мемлекеттік бюджет ұғымының экономикалық мазмұны мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілермен және халықпен қалыптастыратын қаржы қатынастарының жиынтығымен айқындалады. Бұл қатынастар қоғамдық өнімді құндық бөлудің ерекше саласы ретінде қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты.
Неге бюджет қажет?
- Ұлттық шаруашылық ауқымында үздіксіз ақша айналымын ұйымдастыру үшін.
- Экономиканың жұмыс істеуін және түзетілуін қамтамасыз ету үшін.
- Қорғаныс, басқару, мәдени-әлеуметтік шараларды қаржыландыру үшін.
Негізгі ой
Мемлекеттік бюджеттің болуы — адамдардың субъективті таңдауы емес, ұлғаймалы ұдайы өндірістің талаптарымен және мемлекеттің табиғаты мен функцияларымен байланысты объективті қажеттілік.
Экономика дамуының қазіргі кезеңінде орталықтандырылған қаржы ресурстары мемлекетке өндірістің қажетті қарқыны мен үйлесімін қамтамасыз етуге, салалық және аумақтық құрылымды жетілдіруге, басым бағдарламаларды қаржыландыруға және ірі әлеуметтік өзгерістерді жүргізуге мүмкіндік береді. Қаржыны орталықтандыру нәтижесінде қаражаттар экономикалық және әлеуметтік дамудың шешуші бағыттарына шоғырландырылады.
Бюджеттік қатынастардың ерекшеліктері
Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретінде мемлекеттік бюджетке жалпы қаржы категориясынан туындайтын қасиеттер тән, бірақ оны даралайтын белгілері де бар: бюджет қатынастары бөлгіштік сипатқа ие, әрқашан ақша нысанында жүзеге асады және мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен әрі пайдаланумен қатар жүреді.
Құндық бөліністің айрықша сферасы ретіндегі белгілер
- 1 Мемлекет жалпы қоғамдық өнімнің бір бөлігін оқшауландырып, оны қоғамдық қажеттіліктерді өтеуге бағыттайды.
- 2 Ұлттық шаруашылық салалары, аумақтар, секторлар және қоғамдық қызмет өрістері арасында құнды қайта бөлуге арналған.
- 3 Қоғамдық өнімнің тауар нысанындағы қозғалысымен тікелей қабыспайтын құндық бөлініс стадиясын білдіреді, бірақ тауар-ақша қатынастарымен байланысын үзбейді.
Бюджет қатынастары мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорында — бюджеттік қорда — заттанады. Осы арқылы қоғамдағы нақты экономикалық процестер мемлекеттің жұмылдыратын және пайдаланатын ақша ағындарында көрініс табады.
Мемлекеттік бюджет: анықтамалар және құрылым
Орталықтандырылған қор
Мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру үшін қажет ақша ресурстарының жинақталған қоры.
Экономикаға ықпал ету құралы
Қаражаттарды жинау мен қайта бөлу арқылы экономиканы реттеу және ынталандыру тетігі.
Негізгі қаржы жоспары
Әдетте бір жылға жасалатын, кірістер мен шығыстарды және орталықтандырылған ресурстар қозғалысын айқындайтын жоспар.
Бюджет туралы заңнама республиканың әртүрлі деңгейдегі бюджеттерін қалыптастыру барысында туындайтын қаржы қатынастарын реттейді, бюджеттердің жасалу, қаралу, бекітілу, атқарылу және бақылау рәсімдерін белгілейді.
Жиынтық бюджет (бекітілмейтін ақпараттық жиынтық)
Мемлекеттік бюджет (жиынтық бюджет) — өзара өтелетін операцияларды есепке алмағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіретін, талдамалы ақпарат ретінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтық көрсеткіш.
Функциялар: бөлу, қайта бөлу және бақылау
Мемлекеттік бюджет экономикалық категория ретінде жалпы қаржыға тән бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Бұл функциялар бюджет қатынастарының ерекшелігі арқылы нақтыланады.
Бөлгіштік функция шеңберіндегі негізгі бағыттар
- Ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлу.
- Экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру.
- Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету.
- Орталықтандырылған қорды құру мен пайдалануға бақылау.
Бюджетте салықтар, мемлекеттік шығыстар, мемлекеттік кредит пен қарыздар сияқты негізгі қаржы институттары шоғырланған түрде көрініс табады. Сондықтан бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады және заң түрінде бекітілген көрсеткіштерді орындау міндетті.
Экономикаға ықпал: құрылымдық өзгерістер мен әлеуметтік басымдықтар
Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі болып саналады. Ол бюджеттік механизм арқылы кірістердің көлемін айқындап, оларды жинау мен бөлудің нысандары мен әдістерін реттейді, ал атқару барысында ресурстарды қайта бөлу арқылы экономикаға әсер етеді.
Мемлекеттік шығыстардың негізгі бағыттары
- Білім беру, денсаулық сақтау.
- Әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру.
- Ғылым, мәдениет, өнер және әлеуметтік-мәдени бағдарламалар.
- Қорғаныс және мемлекеттік басқару шығындары.
Нарықтық экономика жағдайындағы басымдық
Нарықтық механизмге көшу кезеңінде бюджет қаражаты, ең алдымен, экономиканың құрылымын қайта құруға, мақсатты бағдарламаларды қаржыландыруға, ғылыми-техникалық әлеуетті күшейтуге, әлеуметтік дамуды жеделдетуге және халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарын қорғауға бағытталуы тиіс.
Шығыстар мен салықтар арқылы бюджет инвестицияларды реттеу мен ынталандырудың, өндіріс тиімділігін арттырудың маңызды құралы ретінде әрекет етеді. Осылайша салық пен бюджет өзара байланыса отырып, мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатының іске асуына тірек болады.