Материалдардың бухгалтерияда аналитикалық есебі сандық және ақшалай өлшемде жүргізіледі
Материалдардың бухгалтериядағы аналитикалық есебі
Материалдардың бухгалтериядағы аналитикалық есебі сандық және ақшалай өлшемде жүргізіледі. Мұндай есепті ұйымдастырудың күрделілігіне байланысты бухгалтерияда талдамалы есепті ұйымдастыру үнемі жетілдіріліп отырады: есеп тіркелімдерінің тиімді жаңа түрлері енгізіледі, есеп жүргізу тәртібі жақсартылады, есептеу техникалары қолданылады, есеп беру көлемі қысқартылып, басқа да оңтайландыру тәсілдері пайдаланылады.
Карточкалар арқылы жүргізілген сорттық, сандық және бағалық есеп
Соңғы уақыттарға дейін ұйымдардың бухгалтерияларында материалдардың талдамалық сорттық, сандық және бағалық есебі карточкаларда жүргізілді. Әр номенклатуралық нөмірге бухгалтерияда жеке карточка ашылып, материалдарды кіріске алу немесе босату бойынша рәсімделген әрбір құжаттың деректері тиісті карточкаға жазылатын.
Ай соңында (немесе ай біткеннен кейін) әр карточка бойынша кіріс пен шығыс қорытындылары шығарылып, материалдардың айналым тізімдемесіне енгізілетін. Нәтижесінде бухгалтериядағы карточкаларда қойма карточкаларындағы деректер қайталанды. Айырмашылығы: қоймада тек сандық есеп жүргізілсе, бухгалтерияда сандық көрсеткіштермен қатар материалдардың құны да көрсетілетін.
Тәжірибелік мәселе
- Карточкалық есеп көп еңбек күші мен уақытты талап етті.
- Карточкалар мен айналым тізімдемелерін толтыру кейде кешігіп отырды.
- Қойма мен бухгалтерия деректерінің қайталануы бақылауды күрделендірді.
Сандық, сорттық, сомалық айналым тізімдемесіне көшу
Осы қиындықтарға байланысты сандық карточкалардың орнына кейінгі кезде сандық, сорттық және сомалық айналым тізімдемесі қолданылатын болды. Бұл әдіс енгізілгеннен кейін көптеген кәсіпорындар бухгалтериясында сорттық, сандық, бағалық карточкалар пайдаланылмайтын болды.
Шығыс етілген материалдардың сандық есебі алғашқы құжаттардың өзінде жинақталып, қалдық тікелей есептелетін. Ай біткеннен кейін 10–15 күн ішінде материалдардың айналымы мен қалдығы сорттық, сандық, сомалық айналым тізімдемесіне жазылатын.
Кемшілік
Бұл тәсіл бухгалтерлердің жұмысын біршама жеңілдеткенімен, материалдардың сандық есебінің бухгалтерияда да, қоймада да қатар жүргізілуі сақталып қалды. Көп жағдайда бұл екі есеп өзара байланыссыз жүргізілген.
Оперативтік-бухгалтерлік әдістің пайда болуы
Материалдар есебін одан әрі жетілдіру нәтижесінде оперативтік-бухгалтерлік әдіс қалыптасты. Бұл әдіс бойынша материалдардың есебі тек қоймадағы сорттық және сандық есеп карточкаларында жүргізіледі.
Оперативтік-бухгалтерлік әдісті қолданудың міндетті шарттарының бірі — есептеу жұмысына жоспарлы есептік бағаны енгізу. Материалдардың ағымдағы (аналитикалық) есебі осы жоспарлы бағамен жүргізіледі, ал синтетикалық шоттарда материалдар нақты өзіндік құны бойынша көрсетіледі.
М-20 тізімдемесі: қалдықтарды тіркеу және бақылау
Материалдарды оперативтік-бухгалтерлік тәсілмен есепке алуда қоймадағы материал қалдықтарын көрсету үшін үлгілі М-20 тізімдемесі пайдаланылады. Бұл тізімдеме әр қойма бойынша бөлек ашылып, әдетте бір жылға жүргізіледі.
Ай соңындағы рәсім
Ай соңында қойма меңгерушісі қойма карточкаларындағы тексерілген деректер бойынша келесі айдың басына қалған сандық қалдықты М-20 тізімдемесіне көшіріп жазады.
Қойма алыс орналасса
Қойма цехтан немесе бөлімшеден алыс орналасқан жағдайда, қалдықтарды тізімдемеге көшіру бухгалтерия қызметкерлеріне немесе есептеу операторына жүктелуі мүмкін. Бұл кезде материалдарға жауапты тұлға дұрыс көшірілгенін тексеріп, қол қояды.
Егер есепті ай бойы кәсіпорында материалдар кіріске алынбаса және шығыс етілмесе, онда олардың бұрынғы қалдық саны мен сомасы жаңа айға көшіріліп жазылады. М-20 тізімдемесінің қоймалық карточкалар деректері бойынша дұрыс толтырылуын бухгалтерия қызметкері міндетті түрде тексеріп, қол қояды.
Есептеу тәртібі
Ай сайын М-20 тізімдемесінде көрсетілген қалдықтар жоспарлы бағаға көбейтіліп, материалдардың есептік топтары және синтетикалық шоттары бойынша сомалар есептеліп жазылады.
Сомалық есеп және қорытынды тізімдеме
Бухгалтерияда материалдардың сомалық есебі синтетикалық шоттар бойынша, сондай-ақ әрбір қоймадағы материалдар топтары бойынша бөлек жүргізіледі. Материалдардың кірісі мен шығысының сомаларын анықтағаннан кейін, олар әрбір есептік топ бойынша біріктіріліп, жиынтық сомалар материалдардың кіріс-шығысымен қатар қалдығын есептейтін тізімдемеге көшіріледі.
Қорытынды тізімдеменің құрылымы
1-бөлім
Кіріске алынған материалдардың жиынтық өзіндік құны көрсетіледі. Сонымен бірге нақты өзіндік құн мен есептік баға бойынша есептелген құн арасындағы ауытқу мөлшері беріледі.
2-бөлім
Әрбір қойма және материалдарға жауапты тұлғалар бойынша материалдардың қозғалысы (ай басындағы және ай соңындағы қалдық, кіріс және шығыс) тиісті шоттар бойынша көрсетіледі.
Нәтижесінде есеп жүргізудің эволюциясы — қайталанатын жазбаларды қысқарту, уақыт шығынын азайту және қойма деректері арқылы бақылауды күшейту бағытында қалыптасты.