Бірінші индикатор - осы уақыттағы есеп бойынша қызмет балансының сальдосы
Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі: экономикалық қауіпсіздік, мүмкіндік және тәуекел
Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіруі елдің экономикалық қауіпсіздігі мен ұзақ мерзімді даму бағытына тікелей әсер ететін стратегиялық мәселе. Қазақстан аймақтық және жаһандық сауда-экономикалық саясатты қолдайтынын бірнеше рет мәлімдеді. Бұл ұстаным 2004 жылы Шанхай қаласында өткен БҰҰ-ның Азия мен Тынық мұхит елдері үшін экономикалық және әлеуметтік сессиясында да айтылды. Қазақстан ТМД, ЕурАзЭҚ және өзге де экономикалық бірлестіктердің мүшесі ретінде халықаралық интеграцияны қатар алып келеді.
Ішкі нарықтың осалдығы және 1990-жылдар сабағы
Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі туралы пікірталастардың өзегінде бір мәселе тұр: отандық өндірушілер халықаралық бәсекеге қаншалықты дайын? 1990-жылдардың басында ішкі нарықты тез толтыру мақсатында көптеген импорттық тауарларға квоталар мен лицензиялар алынып тасталды. Нәтижесінде арзан импорт ағымы күшейіп, сапалы өнім шығара бастаған жергілікті кәсіпорындардың бір бөлігі демпинг пен бәсеке қысымына төтеп бере алмай, өндірісті тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл жұмыссыздықтың өсуіне де әсер етті.
Түйін: Нарықты ашу өздігінен мақсат емес — ол өндірістің өнімділігі, сапа стандарттары, технология және қаржылық тұрақтылықпен қатар жүруі тиіс.
Жаһандық табыстың бөлінуі: кім ұтады?
Уругвай раунды аяқталғаннан кейін әлемдік сауда өсімі жылына жүздеген миллиард долларға ұлғаяды деген болжамдар айтылды, ал табыстың да айтарлықтай артуы күтілді. Алайда тереңірек сараптамалар табыстың тең бөлінбейтінін көрсетеді: негізгі үлес капиталды, технологияны, дайын өнім мен қызметтерді экспорттайтын ірі экономикалық орталықтарға тиеді.
Экономикалық «үшбұрыш»
Табыстың басым бөлігі көбіне АҚШ, Еуропалық Одақ және дамыған Азия елдері арасында шоғырланады.
Қазақстанға қаупі
Шикізаттық модель сақталса, ел «қалдықтар мен шығындарды» бөлісетіндер қатарында қалу тәуекелі жоғары.
Тәжірибе: алдымен өндірісті нығайту, кейін интеграция
Әлемдік тәжірибе дамыған елдердің көпшілігі халықаралық сауда режимдерін терең қабылдамас бұрын өңдеуші өнеркәсіп пен машина жасауды күшейткенін көрсетеді. Халықаралық стандарттарға сәйкес сапа, технологиялық база және өндірістік қуат қалыптасқаннан кейін ғана олар ГАТТ/ДСҰ сияқты құрылымдарға толыққанды кірікті.
Қазақстан үшін де өңдеуші секторды кеңейту, жаңа кәсіпорындар құру (металл өңдеу, тоқыма, тігін, аяқ киім, азық-түлік өндірісі), құрылыс материалдарын және күнделікті тұтыну тауарларын тұрақты шығару маңызды. Әйтпесе импорттық тарифтердің жедел төмендеуі елді ұзақ уақыт бойы шикізат жеткізуші рөліне бекітіп қоюы мүмкін.
Келіссөз тактикасы
- Нақты мерзімдерді алдын ала «қатты» бекітпеу; дайындық деңгейіне қарай кезеңдеу.
- Өңдеуші секторға қорғау және өтпелі кезеңдер бойынша жеңілдіктер алу.
- Ұлттық өндірушілердің мүддесін келіссөздердің өзегіне қою.
Мысал ретінде, Қытайдың мүшелікке дайындықты ұзақ уақыт жүргізуі және Израильдің келіссөздерді жылдар бойы өткізіп, өңдеу саласына жеңілдіктер алу тәжірибесі жиі айтылады. АҚШ-та да ДСҰ-ға кірудің тиімділігі салалар бойынша жеке-жеке бағаланған: бір бөлігі үшін тиімді, енді бір бөлігі үшін тиімсіз екені анықталған.
Қазақстан үшін негізгі принцип: шикізаттан жоғары қосылған құнға өту
Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі шетел нарықтарына қолжетімділікті кеңейтуі мүмкін. Бірақ бұл артықшылықты пайдалану үшін тек шикізат емес, өнеркәсіптік және тұтынушылық тауарлар, технологияға негізделген өнімдер қажет. Мұнай, бидай және минералды шикізаттарды көптеген елдер ДСҰ мүшелігінсіз де сатып алып отыр.
Сарапшылардың бір бөлігі «шикізат экспорттауға тәуелді елдер үшін ДСҰ-ға кіру әрдайым тиімді бола бермейді» деген пікір айтады: ұйымның мүмкіндіктері көбіне дайын өнім, жоғары технология және интеллектуалдық тауар экспорттайтын елдерге көбірек жұмыс істейді. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның басты міндеті — шикізаттық емес экспортты, технологияны және өңдеуді жүйелі түрде дамыту.
Институционалдық орта: дауларды шешу және ұлттық қорғаныс тетіктері
ДСҰ-дағы дауларды шешу жүйесінде Аппеляциялық органның рөлі ерекше: оның шешімдері түпкілікті сипатқа ие. Бұл құрылым төңірегіндегі мүдделер қақтығысы ірі блоктардың ұйым ішінде де өз ықпалын күшейтуге ұмтылатынын көрсетеді. Сондықтан Қазақстанға аймақтық серіктестермен үйлесімді ұстаным және құқықтық-сараптамалық база қажет.
Сонымен қатар бірқатар елдерде ұлттық экономиканы қорғауға мүмкіндік беретін құқықтық тетіктер бар. Мысалы, АҚШ тәжірибесінде импорттың күрт өсуі ішкі экономикаға зиян келтіреді деп танылса, белгілі бір шектеулер енгізуге мүмкіндік беретін нормалар сақталған. Осыған ұқсас тәсілдерді Қазақстан да ДСҰ-ға кірер алдында құқықтық өріске мұқият енгізіп, ішкі өндірісті қорғаудың заңды механизмдерін дайындауы тиіс.
Қазақстанның ДСҰ-ға кірудегі негізгі қиындықтар (индикаторлар)
Экономикалық зерттеу институты деңгейіндегі бағалаулар Қазақстанның бірқатар көрсеткіштер бойынша мүшелікке жақындай алғанын көрсеткенімен, макро және микро деңгейдегі статистиканы терең талдау ықтимал кері әсерлерді де алға тартады. Төменде жиі аталатын негізгі индикаторлар берілген.
1) Қызметтер балансының сальдосы
Қызметтер балансында айқын теріс сальдо байқалады (мысалы, 2004 жылы ЖІӨ-нің шамамен 7,1%-ы деңгейінде). Бұл қызмет көрсету секторында шетелдік компаниялардың үлесі өсіп, отандық бизнеске қысым артқанын білдіреді. Тәуекелді азайту үшін теріс сальдо ЖІӨ-нің 3–4%-ынан жоғары болмауы қажет деген ұстаным айтылады.
2) Табыс балансының сальдосы
Шетел инвестицияларының жоғары үлесі мен капитал экспортының салыстырмалы төмендігі табыс балансында теріс сальдоны сақтап отыр (мысалы, 2004 жылы ЖІӨ-нің 6,5%-ы). Ұзақ мерзімде мақсат — табыс балансын оң аймаққа шығару, өйткені бұл экономикалық тұрақтылық пен қауіпсіздіктің маңызды индикаторы ретінде қарастырылады.
3) Ағымдағы шот сальдосы
Кей жылдары оң нәтиже болғанымен, басқа кезеңдерде теріс сальдо байқалған. Қауіпсіз траектория ретінде ағымдағы шоттың нөлдік немесе оң мәнде, шамамен ЖІӨ-нің 2–3%-ы деңгейінде болуы ұсынылады.
4) Өңдеуші өнеркәсіптің жалпы өнеркәсіптегі үлесі және «нөлдік инициатива» тәуекелі
Келіссөздер барысында кей тауарлар бойынша импорттық тарифтерді нөлге дейін түсіру міндеттемелері (секторлық бастамалар) талқылануы мүмкін. Ақпараттық технологиялар өнімдері бойынша тарифтерді нөлге түсіру сияқты талаптар, сондай-ақ химия және фармацевтика саласындағы тарифтерді үйлестіру бюджетке шығын әкелуі ықтимал деген бағалар бар.
5) Ауыл шаруашылығын қолдау, қарыз және еңбек ресурстарының қозғалысы
ДСҰ-ға мүше елдерде ауыл шаруашылығын қолдау деңгейі әртүрлі, ал Қазақстанда ауыл шаруашылығының ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 8% болғанымен, халықтың елеулі бөлігі ауылдық жерде тұрады. Осыған байланысты еңбек ресурстарын өнімділігі жоғары секторларға бағыттау саясаты маңызды. Сонымен қатар капиталдың заңсыз әкетілуі және шекаралық еңбек көші-қоны сияқты мәселелерді екіжақты келісімдер арқылы реттеу қажеттігі айтылады.
Субсидиялар, тарифтік реттеу және ГАТТ қағидаттары
ДСҰ-ның негізгі құжаттарында субсидиялар мен өтемақы шаралары, ұлттық режим қағидаты, экспорттық шектеулерді қолданбау сияқты талаптар бар. Сараптамалар кей салалардағы тарифтік реттеу және теміржол тасымалындағы сараланған тарифтер халықаралық міндеттемелермен үйлесім табуы керек екенін көрсетеді.
Қорытынды ой
Қазақстан үшін ДСҰ-ға кіру мәселесі «кіру немесе кірмеу» деген қарапайым таңдаудан гөрі, келіссөз сапасы, өтпелі кезеңдер, құқықтық қорғаныс тетіктері және ең бастысы — өңдеуші өнеркәсіп пен технологиялық қабілетті күшейту сияқты құрылымдық реформаларға тәуелді. Мақсат — әлемдік сауда жүйесіне қосыла отырып, елді шикізаттық тәуелділікте қалдырмай, жоғары қосылған құн өндірісіне көшу.