Діни сәулет өнері
Сәулет өнері ескерткіштері — оларды жасаған қоғамның өмірі туралы аса бай ақпарат көзі. Бұл ескерткіштер өнер мен құрылыс техникасының үлгісі ғана емес, сондай-ақ дәуірдің эстетикалық нормалары, идеологиясы, ғылыми-техникалық мүмкіндіктері, мәдени байланыстары, құрылыс қолөнерінің ұйымдасуы мен деңгейі туралы да айқын түсінік береді.
Алайда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда бүгінге дейін сақталған сәулет құрылыстарының саны көп емес әрі көбіне мұсылмандық орта ғасырлар дәуірімен шектеледі. Сондықтан сәулет тарихының жалпы мәселелерін шешу, архитектуралық-көркемдік бейненің эволюциясын ашып көрсету көбінесе ескерткіштерді археологиялық зерттеулерге сүйенеді.
Сәулет археологиялық қазбалар барысында табылған ескерткіштерден, тіпті тас дәуірі қабаттарынан да ұшырасып, кейінгі кезеңдерде барған сайын молая береді. Ол — адамның материалдық және рухани мәдениетін біріктіретін жасампаздық қызметтің ерекше түрі, яғни пайда, беріктік және әсемдіктің үйлесімі.
Мазмұны
- Діни сәулет өнері
- Бейнелеу өнері
- Қолданбалы өнер
Діни сәулет өнері
Ортағасырлық қалаларда еңселі ғибадатханалар мен діни ғимараттар салынды. Ақбешім мен Суяб қалаларының орнынан екі будда ғибадатханасы толық қазылып, олардың мерзімі VII ғасырдың соңы — VIII ғасырдың басы деп айқындалды.
Ақбешімдегі бірінші будда ғибадатханасы
Ғибадатхана мінәжат ететін орыннан және галереядан тұрған. Оларға аула жақтан үш орамды баспалдақ апарған. Мінәжат орнына жапсарлас сегіз бағаналы залдың төбесі тегістеліп жабылған. Шығыс жағында тұрмыстық және шаруашылық мақсаттағы қақпалы құрылыстар орналасып, олардың жүйесіне шаршылап жоспарланған шағын шіркеу де кірген.
Дәліз қабырғалары бойындағы тұғырлар мен сәкілерге мүсіндер қойылған. Кіреберістегі целлада екі жағынан сатылы тұғырлар тұрған, шамасы, оларға аяқ салбыратып отырған Будда мүсіндері орнатылған болуы мүмкін. Еденнен Будда бейнелі, алтын жалатылған қаңылтыр фрагменттері табылды.
Ақбешімдегі екінші будда ғибадатханасы
Айқастырыла жоспарланған целлада (10,5×10 м) шағын шаршы алаңға шығатын екі дәліз салынған. Мінәжат орны мен дәліз қабырғаларында мүсін қоюға арналған қуыстар бар, қабырғалар суретпен әшекейленген.
Қыш мүсін қалдықтарының арасынан будда пантеонының әртүрлі бейнелері, соның ішінде Будда, бодисатва, докшита мүсіндері табылды.
Қызылөзен ғибадатханалары (IX–X ғасырлар)
Қызылөзеннің бірінші ғибадатханасы Ақбешім нұсқаларынан өзгеше: ол айналма дәлізі бар целладан және оңтүстік-шығыс жағы ашық залдан тұрған. Ортадағы мінәжат орны шағын (3,2×3,2 м). Қабырғалары ақ түспен әрленіп, көгілдір, қоңыр және қызыл бояулармен салынған суреттердің шағын бөліктері сақталған. Фрагменттердің бірінде қара сиямен жазылған мәтін бар, бірақ нашар сақталғандықтан оқылмады.
Айналма галерея мінәжат орнын үш жағынан қоршаған, дәліз ені 2,3–2,7 м. Кешенде мінәжат орнының бүйірлеріне жапсыра салынған, аула жағы ашық екі орын да болған.
Екінші ғибадатхананың ерекшеліктері
- Жоспарлануы бірінші Ақбешім ғибадатханасына ұқсас.
- Целла шаршылай (6×6 м) жоспарланып, күмбезбен жабылған; тромпылар түріндегі күмбез асты құрылым жақсы сақталған.
- Мінәжат орны күрделі мүсіндік композициялармен безендірілген; үйінділерден ұсақ пластиканың көптеген фрагменттері табылды.
- Дәліздердің бірінде Нирвандағы Будда мүсінінің бояулы қалдықтары анықталған.
Несториан-христиан және зороастрийлік құрылыстар
Жетісудың несториан-христиандары ғибадатханаларының сәулетін Ақбешім қаласы шахристанының солтүстік-батыс бөлігінен аршылған шіркеу жақсы көрсетеді. Бұл — кіреберісі аркамен көркемделген тік бұрышты ғимарат (36×15 м). Үй ұзын жағымен батыстан шығысқа қаратылған: батыс жағында аула, шығысында шіркеудің өзі орналасқан.
Шаршылай жоспарланған шіркеу күмбезделіп жабылып, қабырғалары ашық бояулармен боялған. Қазбадағы құрал-сайманды қабірлерге қарап, кешен VII–VIII ғасырлар деп мерзімделеді. Орта Азияда Таяу Шығыс үлгілерінен өзгеше жергілікті нұсқа қалыптасып, онда неф орнына ашық аула шешімі қолданылғаны байқалады.
Зороастрийлік діни құрылыстар да белгілі. Қызылөзен қаласының батыс бөлігіндегі бір кешен, шамасы, жерлеу ғұрпы мен қасиетті от жағуға байланысты болған. Бұл — аулаға кіретін және қоршау құрайтын орындары бар, мұнара тәрізді ірі құрылыс. Кешен 250×160 м аумақты алып жатыр; биіктігі 12 м, диаметрі 40 м мұнара үлкен алаңда орналасқан. Мұнда қасиетті от жанған болуы мүмкін, ол қоғамдық ғұрыптар кезінде жоғарыға шығарылған деген болжам бар.
Құрылыс материалдары мен инженерлік тәсілдер
Зерттелген ғимараттардың негізгі құрылыс материалы — шикі кірпіш. Уақыт өте оның түрі мен көлемі біртіндеп өзгерген. Бұған қоса күйдірілген балшық кесектері де пайдаланылған. Қабырға қалаудың үш тәсілі байқалады: шикі кірпішпен қалау, күйдірілген кесекпен қалау және екеуін араластырып қалау.
Сарайлар мен тұрғын үйлер едендері сазбен немесе сабан аралас балшықпен сыланған. Мұндай едендер берік болып, жөндеуі жеңіл болған: пайдалану барысында үстіне балшықтың жаңа қабаты қайта-қайта жағылып отырған. Кейбір ғимараттардан есік түбіндегі ағаш табалдырықтар табылып, олардың құрылымы есік жақтауы мен табалдырықтың жалпы жүйесін қалпына келтіруге мүмкіндік берді.
Еңселі үйлерде есік маңдайшалары көбіне арка тәрізді жасалған. Төбе жабудың бірнеше түрі ұшырасады: жалпақ аралықпен жабу, күмбездеу, дарбазалау және тікелей көтеріп жабу. Үлкен бөлмені бір бөрене ұзындығымен жабу мүмкін болмаған жағдайда, ортасына төрт баған орнатып, төбені соған сүйеген. Бағандар айван-жаппалар астына да қойылған.
Ошақтар әртүрлі болған: еденге орнатылған, қабырға жанындағы, қабырғаға жапсарлас және алып жүруге ыңғайланған түрлері кездеседі.
Бейнелеу өнері
Сарайлардың салтанат залдары мен діни орындары көбіне қабырғаға сурет салу, саз бұйымдарын, алебастр мен ағашты оймыштау арқылы сәнделген. Қостөбенің сарай кешенінен оюланған саз бұйымдар мен өрнекті ганча мол табылды. Ең жақсы сақталған тәсілдердің бірі — саз сылақтың қалың қабатын көркемдеп оймыштау.
Өрнек жүйесі: өсімдік пен геометрияның үйлесімі
Қабырғалардағы оймыш өрнектер өсімдік және геометриялық мотивтерді қамтиды. Жиі кездесетін композициялар: сабағына ілініп тұрған бүлдірген мен құлпынай жемістері, ірі інжулер тізбегі, ішінде шеңбері бар қос қабатты ромб тәрізді торлар. Қабырғаның жоғарғы бөлігі гүлдермен, жапырақтармен және гүл қауыздарымен безендірілген; белдеулерде шиеленіскен жапырақ-сабақтар мен үлкен медальондар көрінеді.
Еден мен сәкілердегі фрагменттерден қызыл беделер, көп бұтақты пальметтер, інжу салынған қос қабатты дөңес шеңберлер, жапырақтары мен шоқ жүзімі бар салмақты жүзім шыбығы мотивтері анықталған. Мұндай мотивтер Афрасиаб пен Варахша сарайларының сәндеу жүйесімен үндес.
Ағаш оюы және Құйрықтөбедегі фриздер
Ағаш оюының айқын үлгілері Құйрықтөбе қамалындағы сарайдың салтанат залынан табылды. Қазба кезінде төбелік ағаш бөлшектердің көмірге айналған көп қалдықтары жиналған; олар төбе құлап, астында қалып қойғандықтан сақталған. Бөренелер мен консольдер овал, крест, тор, дөңгелектенген және жүрек тәрізді жапырақша, көктеп келе жатқан өсімдік пішіндерімен өрнектелген.
Ерекше олжалардың қатарында фризден қалған тақталар бар: тоғыз тақта фрагменті тазартылып алынған. Олардың ішінде зооморфтық тақта отырған құдайлар бейнесі жақсырақ сақталған (122×25 см). Аркаларда тақта отырған құдайлар, ал тақ тіреулері қанатты зооморфтық бейнелер түрінде берілген. Мұндай иконография Соғды сәндеу дәстүрімен, соның ішінде Варахша және Пенджикент материалдарымен салыстырыла қарастырылады.
Сондай-ақ, замокты (қаланы) қоршау көрінісі бар тақта фрагменті (93×23 см) және топталған адамдардың бедерлі бейнелері бар тік бұрышты ағаш тақта (125×35 см) назар аударарлық. Соңғысында құдайлардан гөрі ақсүйектер көрінісі беріліп, қимыл-ишаралар арқылы салттық немесе келісім рәсімдерін меңзейтін сюжет байқалады.
Қабырға кескіндемесі мен петроглифтер
Сарайлар мен ғибадатханалардың қабырғалары суреттермен және фрескалармен безендірілген, көбіне ашық бояулар қолданылған. Өкінішке қарай, фрагменттер ғана сақталғанымен, Орта Азия қалаларындағы табылған үлгілер бұл өнердің төлтума сипатқа ие болғанын көрсетеді. Сюжеттері діни-киелі мәнге ие: мысалы, буддалық Қызылөзен қаласынан Будданы жерлеу, сый тарту көріністері табылған.
Бейнелеу өнерінің тағы бір жарқын қыры — ертедегі түріктердің жартастағы бейнелері, яғни петроглифтер. Олар мазмұны жағынан екі топқа бөлінеді: біріншісі — салт аттылар, қаумалап аң аулау, көшіп-қону, жекпе-жек көріністері; екіншісі — ертедегі түрік қағанаттарының нышанына айналған таутеке таңбалары.
Түрік салт атты жауынгерінің негізгі белгілері
- Ұзын шекпен тәрізді қорғаныс сауыт және мықты ат.
- Ер-тұрман құрамына ер, үзеңгі, өмілдірік, құйысқан, жүген, жабу кіреді.
- Үш бұрышты ұшы бар найза, кейде қылыш пен садақ; белдікте қорамсақ болуы мүмкін.
- Үшкіл төбелі дулыға, кейде үкі тағу; мүйізді дулығалар да кездеседі.
- Композициядағы басты элемент — ту: діңгек басындағы көп салалы, шеті кең маталы белгі.
Петроглифтер ортағасырлық жауынгерлердің тартысқа толы өмірін, ерлік рухын және дала мемлекеттерінің әскери-саяси болмысын айқындайды.
Мүсін өнері: буддалық канон және түркі тас тұлғалары
Мүсін өнерінде Будда, бодисатва және дін қорғаушы кейіпкерлердің канондық бейнелері кездеседі. Буддалардың беті жалпақ, қабағы қатқыл, құлақ ұштары салбыраңқы болып келеді. Мүсіндерде ганча үстінен қызыл сызықпен көз шарасының жоғарғы бөлігі, мұрын қыры, ерін жиектері айқындалып, көз айналасы қара сызықпен қоршалған; қас пен шаштың ірі бұйралары көк және қара түске боялған.
Ертедегі түріктердің тастан жасалған тұлғалары да ерекше. Олар көркемдік деңгейі жағынан әркелкі: кейде тек бас пен бет қана бейнеленсе, кейбірі — нағыз өнер туындысы. Мүсінге көбіне ұзындығы 0,5 м-ден 2,8 м-ге дейінгі ұзынша тастар таңдалып, жалпақ бетіне бедерлеу немесе тұрқын қашап шығару тәсілімен жасалған.
Тұлғалық мүсіндер сирек, көбіне мұртты-сақалды ер адамдар бейнеленеді; әйел бейнесі аз ұшырасады. Еркектер әдетте шекпен киіп, белдік буынған; белдікке қару, қайрақ, қалта және басқа керек-жарақтар ілінген. Көп тұлғалардың оң қолына немесе екі қолына бірдей тостаған, саптыаяқ не текше тәрізді ыдыс ұстатылған.
Басы не беті ғана берілген мүсіндер де аз емес. Әдетте мұндай тұлғалар діни-салттық құрылыстар қоршауларының шығыс бөлігіне орналастырылған.
Қолданбалы өнер
Ортағасырлық қалалық мәдениетте қолданбалы өнер сәулетпен және бейнелеу дәстүрімен тығыз өрілді: ганча оюы, саз сылақтағы оймыш, ағаш бедерлеу, мүсіндік әшекейлер ғимараттың ішкі кеңістігін ғана емес, сол дәуірдің дүниетанымы мен эстетикалық өлшемін де айқындады.