АҚШ доллары
Валюта жүйесінің типтері
Тарихта валюталық жүйенің үш негізгі типі қалыптасты: ұлттық, дүниежүзілік және аймақтық. Алғашқы кезеңде әр елдің ұдайы өндірісіне, сыртқы есеп айырысуына және халықаралық айналымына қызмет ететін ұлттық валюталық қатынастар жүйесі пайда болды.
Ұлттық валюта жүйесі
Ұлттық валюта жүйесі — мемлекеттік заңдармен бекітілетін, елдегі валюталық қатынастарды ұйымдастырудың маңызды мемлекеттік-құқықтық нысаны. Ол ақша жүйесінің бір бөлігі бола отырып, белгілі дәрежеде дербес сипатқа ие және ұлттық шекарадан тыс экономикалық қатынастарға да әсер етеді.
Ұлттық валютаның нысандары
- Қолма-қол: банкнота, монета
- Қолма-қол емес: банктік шоттардағы қалдықтар
Негізгі институттар
- Ұлттық (орталық) банк
- Коммерциялық банктер
Ұлттық валюта жүйесінің негізгі элементтері
- Ұлттық ақша өлшемі
- Айырбасталуы және валюталық шектеулердің болуы/болмауы
- Валюта бағамы режимі және қалыптасу механизмі
- Сыртқы есеп айырысу тәртібі
- Ұлттық валюта нарығы мен алтын нарығының режимі
- Валюталық қатынастарды реттейтін ұлттық органдар
Ұлттық жүйенің ерекшелігі ел экономикасындағы сыртқы экономикалық байланыстардың даму деңгейімен айқындалады.
Дүниежүзілік валюта жүйесі
Дүниежүзілік валюта жүйесі — халықаралық шарттармен және мемлекеттік құқық нормаларымен бекітілетін, сондай-ақ халықаралық несие-қаржы институттарымен байланысқан халықаралық валюталық қатынастардың ұйымдастыру нысаны. Ол дүниежүзілік шаруашылықтың қалыптасуымен бірге дамып, кейін мемлекетаралық келісімдер арқылы заңдастырылды.
Негізгі міндеті
Халықаралық сауда-саттықты жеңілдету, қатысушы тараптардың есеп айырысуын қамтамасыз ету және операциялардың тиімділігін арттыру.
Негізгі белгілері мен элементтері
- Халықаралық төлем құралдарының жүйесі (ұлттық, шетелдік, ұжымдық валюталар)
- Валюталарды айырбастау тәртібі және айырбасталымдылық шарттары
- Валюта бағамы мен валюталық тепе-теңдік қағидалары
- Халықаралық есеп айырысу нысандарын реттеу
- Дүниежүзілік валюта және алтын нысандарын тәртіптеу
- Мемлекетаралық реттеу институттары (ХВҚ және т.б.)
Ұлттық және дүниежүзілік валюта жүйелері өзара тығыз байланысты. Байланыстыратын негізгі арна — валюталық қатынастарға қызмет көрсететін, реттейтін және валюталық саясатты іске асыратын ұлттық банктер. Айырмашылық олардың базасында: ұлттық жүйе ұлттық валютаға, ал дүниежүзілік жүйе халықаралық есептеу бірліктеріне және ортақ ережелерге сүйенеді.
Аймақтық валюта жүйесі
Жаңа валюталық орталықтың қалыптасуы және оның әлемдік жүйеге кірігуі аймақтық валюта жүйелерінің пайда болуына ықпал етті. Аймақтық валюта жүйесі — бір өңірдегі елдердің валюта саласындағы қатынастарын үйлестіретін ұйымдық-экономикалық нысан.
Мысал: Еуропалық валюта жүйесі (ЕВЖ)
ЕВЖ (1979) Батыс Еуропаның дамыған мемлекеттері арасындағы валюталық ынтымақтастықтың нәтижесінде құрылды. Оның алғышарты — 1957 жылғы Рим шарты негізіндегі ортақ нарық кеңістігінде экономикалық бірігу үдерісі. Мақсаты — еуропалық саяси, экономикалық және валюта одағын нығайту және өңірдің әлемдік позициясын күшейту.
Резервтік валюта және халықаралық есептік бірліктер
Дүниежүзілік валюталық жүйеде ерекше орын алатын ұғымдардың бірі — резервтік валюта. Бұл басқа елдер үшін валюталық паритет пен бағамды айқындауда базалық қызмет атқаратын, халықаралық төлем мен резерв құралы ретінде қолданылатын, сондай-ақ валюталық интервенциялар үшін пайдаланылатын айырбасталатын ұлттық валюта.
Резервтік валюта мәртебесінің шарттары
- Несиелік-банктік жүйенің дамуы
- Капитал экспорты мен өндірістегі ықпалдың жоғары болуы
- Валютаның еркін айналымдылығы және шектеулердің минимум болуы
Халықаралық есептік ақша бірліктері
Халықаралық талаптар мен міндеттемелерді өлшеу, сондай-ақ паритет пен бағамды белгілеу үшін шартты бірлік ретінде халықаралық есептік ақша бірліктері қолданылады.
- СДР (арнайы қарыз алу құқығы) — ХВҚ аясындағы қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады
- ЭКЮ (Еуропалық валюта бірлігі) — Еуропалық валюталық ынтымақтастықта қолданылған есептік бірлік
Валюталық «қоржын» және құрам мысалы
СДР және осыған ұқсас есептік бірліктердің құны валюталардың «қоржыны» арқылы есептеледі: белгілі валюталар тобының орташа өлшемді бағамы алынады. Валюталардың құрамы мен салмағы халықаралық саудадағы маңызына және нарықтық құнына байланысты өзгеріп отырады.
1991 жылғы мысал (мәтіндегі дерек)
- АҚШ доллары40%
- Неміс маркасы21%
- Жапон йені17%
- Француз франкі11%
- Фунт стерлинг11%
Валюта жүйесінің даму кезеңдері
Валюта жүйесінің эволюциясы халықаралық еңбек бөлінісінің, өндірістің, дүниежүзілік нарық пен шаруашылық байланыстарының дамуымен тығыз байланысты. Төменде негізгі кезеңдер жинақталып берілді.
1) Париж жүйесі (1867): алтын монета стандарты
Өнеркәсіптік революциядан кейін алтын монета стандарты негізінде бірінші дүниежүзілік валюта жүйесі қалыптасты. 1867 жылғы Париж конференциясында алтын дүниежүзілік ақшаның негізгі нысаны ретінде мойындалып, мемлекетаралық келісіммен рәсімделді. Кейін бұл жүйе дүниежүзілік шаруашылықтың қажеттіліктеріне толық сәйкес келмей, 1914 жылы валюталық шектеулер енгізіле бастады.
2) Генуя жүйесі (1922): алтын-девиз стандарты
Бірінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі валюталық дағдарыстар екінші жүйеге жол ашты. 1922 жылғы Генуя конференциясында алтын-девиз стандарты орнықты: банкноталар алтынға тікелей емес, девиздерге (шетел валютасындағы төлем құралдарына: вексель, чек және т.б.) айырбасталды. Бұл кезеңде резервтік валюта мәртебесі ресми түрде бекітілмесе де, фунт стерлинг пен АҚШ доллары ықпал үшін бәсекелесті.
3) Бреттон-Вудс жүйесі (1944): долларлық стандарттың күшеюі
1944 жылы БҰҰ-ның Бреттон-Вудс конференциясында үшінші дүниежүзілік валюта жүйесі бекітілді. Онда алтын-девиз стандарты сақталып, негізгі девиздік валюталар ретінде АҚШ доллары мен фунт стерлинг қабылданды. 44 ел қатысып, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) жарғысы бекітілді.
Құрылымдық қағидалар (жинақтап)
- Паритеттер алтынмен немесе АҚШ долларымен бейнеленді, өзгеріс ХВҚ рұқсатымен жүргізілді
- Валюталық саясат халықаралық келісімдерге бағындырылды
- Валюта қатынастарын реттеуші орган ретінде ХВҚ-ның рөлі күшейді
Мәтіндегі дерек бойынша АҚШ долларының алтынға айырбасталуына ресми баға бекітіліп, іс жүзінде долларлық стандарт үстем болды.
4) Ямайка жүйесі (1976): көп валюталы стандарт және өзгермелі бағам
1976 жылы ХВҚ-ға мүше мемлекеттердің Кингстон (Ямайка) келісімдері негізінде қазіргі кезеңге жақын жүйе заңды түрде бекітілді. Оның өзегі — көп валюталы стандарт және мемлекеттердің бағам режимін таңдаудағы еркіндігі.
Негізгі айырмашылықтары
- СДР стандарты жарияланды, бірақ тәжірибеде көп валюталы стандарт күшейді
- Алтынның монетарлық рөлі шектелді: алтындық паритет пен ресми баға алынып тасталды
- 1973 жылдан бастап өзгермелі бағамдар кең тарады
- ХВҚ арқылы мемлекетаралық реттеу күшейді
Салдары
Жүйе икемдірек болып, төлем баланстары мен әлемдік күштердің жаңа орналасуына бейімделді. Сонымен қатар бағам тұрақсыздығы артып, халықаралық есеп айырысуда тәуекелдер мен шығындар көбейе түсті.
Жаңа валюта жүйесін қалыптастыру үдерісі әдетте үш кезеңнен тұрады: (а) жүйені құру, (ә) қағидаларды іске қосу, (б) толыққанды дамыған жүйеге көшу.
Валюта бағамы: котировка, кросс-курс және нарықтық тетік
Банк аралық валюта нарығында ұлттық валюталардың АҚШ долларына қатысты бағалануы ұзақ уақыт басым болды. Бұл доллардың халықаралық есеп айырысудағы және резервтік құрал ретіндегі рөлімен түсіндіріледі. Сауда-өнеркәсіп клиенттері үшін бағам көбіне кросс-курс арқылы есептеледі.
Кросс-курс
Кросс-курс — екі валютаның бір-біріне шаққандағы бағамын үшінші валюта арқылы (жиі АҚШ доллары) есептеу.
Сатып алушы/сатушы бағамы және спред
Тікелей котировкада сатушы бағамы әдетте сатып алушы бағамынан жоғары болады. Арадағы айырма — маржа (спред); ол мәміле көлеміне, клиенттің/банктің мәртебесіне және операция түріне қарай өзгереді.
Фиксинг және бағам индекстері
Валюта нарығында сұраныс пен ұсынысты салыстыру арқылы банк аралық бағамды анықтау және тіркеу рәсімі фиксинг деп аталады. Көп валютаның бір мезетте өзгеруі жиі кездесетіндіктен, динамиканы өлшеу үшін валюта бағамы индекстері қолданылады.
Номиналды және нақты индекс
- Номиналды индекс — бағамның «таза» өзгерісін көрсетеді
- Нақты индекс — инфляция әсерін ескеріп, елдердің ішкі баға деңгейіндегі айырманы түзетеді
Бағам ауытқуының экономикаға әсері
Валюта бағамының өзгеруі ел экономикасына екіжақты ықпал етеді. Әсердің күші елдің валюта-экономикалық әлеуетіне, экспорттық мүмкіндіктеріне және әлемдік шаруашылықтағы орнына байланысты.
Экспорттаушылар үшін
Ұлттық валютаның құнсыздануы экспорттаушыға жиі тиімді: шетел валютасымен түскен табысты арзандаған ұлттық валютаға айырбастағанда түсімнің номиналды көлемі өсіп, экспорттық кіріс ұлғаюы мүмкін.
Импорттаушылар және қарыз үшін
Импорттаушылар көбіне ұтылады: келісімшарт бойынша валютаны сатып алу қымбаттайды. Сыртқы қарыз динамикасы да әркелкі: ұлттық валютадағы міндеттемелер жеңілдеуі мүмкін, ал шетел валютасымен номиналданған қарыз ауырлай түседі.
Шетел ақша өлшемдерімен салыстырғанда ұлттық валютаның қымбаттауы, әдетте, халықаралық экономикалық қатынастарға теріс әсер етуі мүмкін: экспорттық бәсекеге қабілеттілік төмендеп, сыртқы сауда теңгерімі нашарлауы ықтимал.