Қызметкерлермен есеп айырысу есебінің негізгі міндеттері
Кіріспе
Еңбек ақы — еңбек өлшемі мен тұтыну өлшеміне бақылау жүргізуге мүмкіндік беретін маңызды экономикалық құрал. Шаруашылық субъектісінің түріне қарамастан, әрбір қызметкердің кірісі ұйым жұмысының түпкілікті нәтижелері ескерілгенде, оның жеке үлесімен айқындалады және салықтар арқылы реттеледі.
Еңбек ақы тұтынушы кірісінің елеулі бөлігін құрайды. Сондықтан ол сұраныс көлеміне, тауар тұтынуына және олардың бағасына тікелей әсер етеді.
Номиналды еңбек ақы
Жалдамалы қызметкердің күндік, апталық немесе айлық еңбегі үшін алатын ақша сомасы. Бұл көрсеткіш табыс деңгейін сипаттайды, бірақ тұтыну мүмкіндігі мен әл-ауқатты толық ашып бермейді.
Шынайы еңбек ақы
Алынған ақшаға сатып алуға болатын өмірлік игіліктер мен қызметтердің жиынтығы. Ол номиналды жалақыға тура, ал тұтыну тауарлары мен ақылы қызметтер бағасының деңгейіне кері тәуелді.
Жалақы өнімнің өзіндік құнының негізгі элементтерінің бірі. Сондықтан жалақы есебін дұрыс ұйымдастыру еңбек өнімділігін арттыруға, өнімнің өзіндік құнын төмендетуге және еңбеккерлердің өмір сүру деңгейін жақсартуға ықпал етеді.
І. Еңбек ақы туралы жалпы түсінік
1.1. Еңбек ақының түрлері, төлеудің нысандары мен жүйелері
Еңбек ақының мәнін түсіндіру үшін экономикалық теорияда екі негізгі тұжырымдама қалыптасқан:
1-тұжырымдама
Еңбек ақы — еңбектің бағасы; оның деңгейі мен динамикасы еңбек нарығындағы факторлармен, яғни сұраныс пен ұсыныспен анықталады.
2-тұжырымдама
Еңбек ақы — еңбектің емес, жұмыс күшінің (тауардың) бағасы. Еңбек өз алдына тауар бола алмайды, сондықтан еңбек ақы өндіріс жағдайларымен де, нарықтық сұраныс пен ұсыныспен де айқындалады. Осы факторлардың ауытқуы еңбек ақының жұмыс күші құнынан бірде жоғары, бірде төмен болуына әкеледі.
Бұл тұжырымдамалардың екеуі де ағылшын саяси экономикасының классиктері А. Смит пен Д. Рикардоның еңбектеріне сүйенеді. А. Смит еңбек пен жұмыс күші арасындағы айырмашылықты толық ашып көрсетпеді: ол еңбекті табиғи бағасы бар тауар ретінде қарастырды. Оның пайымдауынша, табиғи баға өндіріс шығындарымен, яғни жұмысшының және оның отбасының өмір сүруіне қажетті құнмен анықталады. Смит «табиғи жалақыны» жұмыс күшінің құны ретінде түсіндіріп, жалақы мөлшері күнкөріс минимумымен айқындалатынын атап өтті. Сонымен қатар ол тарихи және рухани элементтердің болуына байланысты жалақының ұлттық айырмашылықтарын түсіндірді.
Д. Рикардо еңбек ақы теориясын Т. Мальтустың халық өсімі теориясымен байланыстырды. Бұл көзқарас бойынша жалақы, халықтың табиғи өсуіне сәйкес, күнкөріс заттарының минимумы деңгейіне ұмтылады.
Маркстік тұжырымдама
Маркстік көзқарасқа сәйкес еңбек ақы — еңбектің бағасы емес, өйткені еңбек тауар емес және оның құны болмайды. Тауар ретінде жұмыс күші қарастырылады, ал еңбек ақы — осы тауардың бағасы, яғни оның құнының ақшалай көрінісі. Жұмысшы еңбек ақы түрінде бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын алады.
Еңбек ақының экономикалық маңызы — табыс арқылы өндірістің жеке факторының орнын толтыру, адамның материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру, білім алуы мен еңбекке дайындығын қамтамасыз ету.
К. Маркстың пайымдауынша, жұмыс күшінің құны мен еңбек ақы күнкөріс заттарының физикалық минимумымен ғана емес, күнделікті қажетті тұтыну игіліктерінің құнымен анықталады. Еңбек ақының мөлшеріне еңбек өнімділігі, еңбек қарқындылығы және еңбектің күрделілігі әсер етеді. Еңбек нарығында сұраныс пен ұсыныс теңескенде еңбек ақы жұмыс күшінің құнына тең деңгейде қалыптасады.
1.2. Қосымша еңбек ақыны құжаттау және есептеу
Қызметкерлермен есеп айырысу және жалақы есебін жүргізу ұйымның басқарушылық және қаржылық тәртібін қамтамасыз ететін негізгі бағыттардың бірі. Бұл процестің тиімділігі құжаттардың уақтылы рәсімделуі мен есептеудің дәлдігіне тікелей тәуелді.
Есеп айырысу есебінің негізгі міндеттері
- Еңбектің саны мен сапасына, шығарылым нормаларының орындалуына, жұмыс уақытына және жалақы қорының пайдаланылуына бақылау жасау.
- Әрбір қызметкерге еңбек ақыны дер кезінде және дәл есептеу.
- Еңбек ақыдан ұстап қалуларды дер кезінде және дұрыс жүргізу.
- Белгіленген мерзімдерде қызметкерлермен жалақы бойынша есеп айырысуды толық орындау.
- Есептелген жалақыны өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнына уақтылы әрі дұрыс енгізу.
- Өндірістік процесті басқару үшін еңбек пен еңбек ақы туралы жедел деректерді жинақтау.
- Еңбек және еңбек ақы бойынша статистикалық есептемені жасау.
ІІ. ҚР-дағы еңбек ақы
2.1. 2007–2008 жылдардағы еңбек ақының жалпы қоры
Берілген мәтінде 2007–2008 жылдардағы ҚР бойынша еңбек ақының жалпы қоры бөлім атауы ретінде көрсетілгенімен, нақты статистикалық деректер келтірілмеген. Бұл бөлімді толықтыру үшін ресми статистика (мысалы, ҚР Ұлттық статистика бюросы) негізінде көрсеткіштерді енгізу қажет.
2.2. Еңбек ақыдан ұстап қалулар мен төлемдер
Мәтінде бұл тақырып бөлім ретінде берілген, алайда ұстап қалулар мен төлемдердің түрлері, есептеу тәртібі және мысалдар көрсетілмеген. Бөлімді дамыту үшін міндетті ұстап қалулар (салықтар, әлеуметтік аударымдар және т.б.) және ерікті ұстап қалулардың негізгі қағидаларын нақтылау ұсынылады.
2.3. Еңбек кодексі: негізгі ерекшеліктері мен жаңалықтары
Бұл бөлім атауы еңбек құқығы шеңберіндегі маңызды мәселелерді қамтитынын көрсетеді, бірақ бастапқы мәтінде кодекстің нақты нормалары мен өзгерістері сипатталмаған. Құқықтық талдау жасау үшін еңбек қатынастарын реттейтін негізгі қағидалар, еңбек шарты, жұмыс уақыты, демалыс, кепілдіктер мен өтемақылар сияқты бағыттар бойынша құрылымдалған мазмұн енгізілуі тиіс.
Қорытынды
Еңбек ақы — экономикалық және әлеуметтік мәні жоғары категория: ол қызметкердің табысын қалыптастырып қана қоймай, тұтыну деңгейіне, нарықтағы сұранысқа және ұйымның өндірістік тиімділігіне ықпал етеді.
Жалақы есебін дұрыс ұйымдастыру еңбек өнімділігін арттыру, шығындарды дәл есептеу және қызметкерлермен есеп айырысудың уақтылы жүргізілуі үшін шешуші маңызға ие.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Бастапқы мәтінде әдебиеттер тізімі тақырып ретінде көрсетілген, бірақ нақты дереккөздер берілмеген. Бұл бөлімге пайдаланылған оқулықтар, ғылыми мақалалар және ресми нормативтік-құқықтық актілер толық библиографиялық мәліметтерімен енгізілуі қажет.