Өркениет - ұжымдық тұрмысты қамтамасыз етудің тәсілі
XX ғасыр гуманитарлық ғылымындағы тарихты түсіндірудің негізгі бағыттары
XX ғасырдағы гуманитарлық ғылымда тарихи процестерді, этносты және этос ұғымдарын түсіндірудің бірнеше тәсілі қалыптасты. Олардың қатарында маркстік ілім, теологиялық-провиденциалистік бағыттағы философия тарихы, сондай-ақ модернизация мен конвергенция теориялары аталады. Бұл бағыттардың ортақ тұжырымы — дүниежүзілік тарихтың бірлігі.
Бұған қарсы екінші бір дәстүр әлемдік тарихтың тұтастығын жоққа шығарады: тарих — бір мезгілде қатар өмір сүретін немесе белгілі бір кезеңдерде бірін-бірі алмастыратын өркениеттер мен мәдениеттердің күрделі конфигурациясы. Әр өркениеттің өз өмір жолы, тарихы, тағдыры бар, алайда олардың бәрі түптің түбінде жоғалады. Өзара ықпалдасу көбіне жекелеген жағдайлардан әрі аспайды, ал қатар өмір сүру көбіне күрес арқылы жүзеге асады.
Негізгі акцент
Бұл көзқараста мәдениеттердің тұйық, жабық табиғаты алға шығады: олардың инертті түрде қатар өмір сүруі ғана мүмкін деген түсінік басым.
Тарихи партикуляризмнің күшеюі және «жабық өркениеттер» идеясы
XX ғасырдың соңына қарай тарихи партикуляризм идеяларының ықпалы күшейе түсті. Мұның айқын көрінісі — тарихты тұйық, жабық өркениеттік теория тұрғысынан түсіндірудің кең таралуы. Осы арнаға «мәдени-тарихи типтер» туралы тұжырымдар да жақын.
Мұндай концепциялар ақпараттық-техногендік өркениеттің универсализміне жауап ретінде пайда болған әлеуметтік-психологиялық құрылым ретінде қарастырылуы мүмкін: яғни олар адамды мәдени нақтылықтан ажыратып, жұрттың бәрін бірдей етуге ұмтылатын үрдіске қарсы қорғаныс реакциясын білдіреді. Көп жағдайда бұл тұжырымдар қазіргі заманның дағдарыстары мен қайшылықтары туғызған қорқыныш, қауіп және пессимизм жағдайында жауап іздеуге бағытталған қоғамдық сана көріністері ретінде қабылданады.
Ф. Конечная: өркениеттердің көптігі және синтезге күмән
Ф. Конечная өркениетті арнайы ғылым ретінде зерттеу қажет деп санайды және барлық өркениеттер тарихының іргесін құрайтын бірегей ілім болуы тиіс дейді. Сонымен бірге оның басты тезисі мынаған саяды:
«Қанша өркениет болса, сонша тарих бар. Демек, олардың бәрін бір ғана өркениеттік теория аясында толық қамту мүмкін емес».
Осыған сүйене отырып, ол тарих пен этнологияда өркениеттердің пайда болуы мен көптүрлілігі туралы сөз қозғауды тиімді деп санайды. Методологиялық тұрғыдан өркениет туралы ғылым қатаң эмпирикалық және индуктивтік сипатта болуы керек; рационалдық спекуляциямен үйлеспейді. Бұл дәстүрдің бастауларын Бэконнан таратып, жалғастырушылардың ішінде Виконың орнын ерекше атайды.
Синтез туралы пікір: құлдыраудың себебі ме?
Конечная өркениеттердің синтезденіп кірігуін құптамайды. Оның пайымдауынша, Рим Батыс пен Шығысты синтездеу үдерістерінің нәтижесінде құлады; ал Ресейде батыстық және шығыстық элементтерді механикалық түрде араластыру империяның әлсіреуіне әкелді деген тұжырым айтылады. Сондай-ақ ол еврей өркениетімен жақындасқан мәдениеттердің тағдыры трагедиялық аяқталатынын дәлелдейтін деректер көп деген пікірді алға тартады.
Өркениет ұғымы: ұжымдық тұрмысты қамтамасыз етудің тәсілі
Анықтама
Өркениет — адамдар ұжымы өмірінің тіршілік факторларын біріктіретін тетік, яғни ұжымдық тұрмысты қамтамасыз етудің тәсілі.
Қасиеттері
- әр өркениетте факторлардың саны, сапасы және иерархиясы әртүрлі;
- эмпирикалық верификация мүмкін болса, ұғым ғылыми негізге ие болады;
- дін мен ұлттық сезім өркениеттік байланыстардың «ең соңғы қорғаны» ретінде көрінуі ықтимал.
Өркениет пен мәдениет: абстракция және нақтылық
Конечнаяның ойынша, нақты шындықта өркениеттің тұрақты айырмашылық ретінде көрінетін бөліктері ғана бар — олар мәдениеттер. Оның жіктемесінде христиан-классикалық (латын) өркениеті — абстракт ұғым, ал нақты өмірде ағылшын, француз, поляк мәдениеттері сияқты түрлері өмір сүреді. Демек, өркениет мәдениеттерге бөлінеді: мәдениеттер нақты, ал өркениеттер абстракт деңгейде сипатталады.
Автор өркениет пен мәдениеттің екі қыры бар деп есептейді: материалдық және рухани. Әртүрлі өркениеттер синтездене алмайды, әрі адамның «екі жақты өркениеттенуі» мүмкін емес. Алайда бір өркениет шеңберіндегі мәдениеттердің синтезі ықтимал. Сонымен қатар механикалық араласу болуы мүмкін; мұндайда өркениеттер арасында тірі организмдер арасындағыдай күрес жүріп, «төмен» өркениеттер үстем шығуы мүмкін деген тұжырым жасалады. Жоғары өркениет өзін оқшаулау арқылы ғана сақтай алады; бұл жерде Жапонияның «жабық есік» саясаты мысал ретінде еске алынады.
Мысалдар: еуропалық өркениет және қазақ мәдениеті
Бұл пайымдаулар белгілі бір деңгейде шындыққа жанасады: еуропалық өркениет бар, әрі оның ішінде неміс, ағылшын, француз сияқты нақты мәдениеттерді ажыратуға болады. Еуропалық өркениеттің негізін құрайтын факторларға христиандық, сауда-қалалық қоғам, жеке меншік, еркіндік, тұтынушылық, рационализм, материалдық мәдениет пен технология, заңдылық және индивидуализм жатады. Тіпті ортақ валюта (евро) және ортақ әскери-саяси институттар (НАТО) да бар.
Ал дәстүрлі орыс мәдениетінің негізі ретінде православие, самодержавие, қауымдық құрылым аталады. Осы сияқты «мұсылман өркениеті», «түрік өркениеті» деген атаулар да қолданылады.
Қазақ мәдениетінің дәстүрлі негіздері
- қауымдық тұрмыс;
- көшпелі мал шаруашылығы және егіншілік;
- тәңірлік сенім-нанымдар, табиғат күштеріне табыну;
- табиғат аясындағы өмір салты, табиғатпен үйлесім;
- моральдық қасиеттерді қастерлеу.
Бұл негіздердің көпшілігі бүгінгі күні деформацияға ұшырады (немесе әдейі деформацияға ұшыратылды). Ендігі сұрақ: жаңа жағдайда олардың кейбірін қалпына келтіру мүмкін бе? Егер мүмкіндік бар болса, оны жүзеге асыратын менталитет пен ұлттық өзіндік сана қай деңгейде? Мұндай сұрақтар көп, әрі жауап іздейтіндер де аз емес.
Этносты жемісті зерттеу ең алдымен оның өркениеттік негізін қарастырумен байланысты. Бұл өз кезегінде өркениет ұғымының мәнін түсінуге деген қызығушылықты арттырады.
Қазіргі түсінік: өркениет — ең ірі әлеуметтік ұйымдасу формасы
Қазіргі уақытта кең тараған анықтама бойынша, өркениет — мекен мен мезгіл аясында елеулі тұрақтылығымен ерекшеленетін, индивидтер мен топтардың материалдық және рухани тұрғыдағы ең жалпы байланыстарына сүйенген әлеуметтік тұрмысты ұйымдастырудың аса ірі масштабтағы формасы.
Рухани байланыстардың рөлі
Өркениеттің біртұтастығын қамтамасыз етуде ең жалпы рухани байланыстардың орны ерекше. Тұтастық пен тұрақтылық рухани құндылықтардың, идеялардың, білімнің, бағдарлар мен қалыптардың, рәміздер мен нышандардың бірлігі арқылы сақталады. Қоғам дамуының сабақтастығын қамтамасыз ететін фактор — көбіне нақ осы өркениеттік негіз.
Формациялық тәсілдің шектеулілігі және «азиялық өндіріс әдісі» туралы даулар
Осы көзқарас ұлттық қауымдастық капитализмнің қалыптасуымен ғана пайда болады дейтін формациялық тәсілдің шектеулілігін көрсетеді. Ұзақ пікірталастар «азиялық өндіріс әдісі» деп аталған сипаттаманың батыстық экономикалық өлшемдерге сыймайтынын аңғартты. Демек, Шығыс өркениеттерін батыстық-еуропалық схемалармен түсіндіру жеткіліксіз.
Мұнда кісілераралық қатынастардың базистілігі, нақты құндылықтардың тұрақтылығы және рухани реттеудің салмағы ерекше мәнге ие. Жекелеген қоғам мен этносты қарастырғанда, экономикалық қатынастардан да салмақтырақ болатын кісілераралық байланыстардың фундаменталдылығы көзге түседі.
Шығыс қоғамдары: тарихи жад, құндылықтар және рухани реттеу
Өркениеттік тұрғы қоғамның рухани өндірісін, мәдениеттің экономика мен саясатқа қарағанда маңыздырақ рөл атқара алатынын бағалауға мүмкіндік береді. Көзге бірден көріне бермейтін рухани байланыстар Шығыс өркениетінің құрылымын тұтастай шырмап, оның батыстық индустриялық-ақпараттық, прагматикалық қоғамнан айырмашылығын айқын көрсетеді.
Тұтастық механизмі қалай жұмыс істейді?
Өркениет бұл қоғамның барлық салаларын қамтитын, рухани негізін құрайтын және мәдениеттің түрлерін айқындайтын тұтастық механизмі ретінде қарастырылады. Қала мен ауыл тұрғындары, орталық пен шет аймақтағылар, әртүрлі әлеуметтік топтар — бәрі осы қоғамда өмір сүре отырып, белгілі бір деңгейде ортақ құндылықтар мен идеяларды ұстанады. Осылайша тұтастық қайта қалпына келіп, қайта орнығып отырады.
Тарихи жадтағы «ең жалпы бастау»
Дамушы тұтастықтың барлық өзгерістері мен түрлерінде көрінетін ең жалпылама бастау — халықтың тарихи жадында әлімсақтан бері сақталған кісілераралық қатынастардың қалыпты принциптері. Бұл принциптер уақыт өте күрделі өзгеріске ұшыраса да, өзегін сақтай алады; ғасырлар бойы рухани өндіріске және қоғамдық қатынастарға үйлестіруші әрі реттеуші ықпалын жалғастыра береді.
Шығыс елдерінде тауар-ақша қатынастарының орнын ғасырлар бойы қалыптасқан кісілераралық байланыстар «оңай алмастыра» алатыны жиі айтылады. Осы негізде дәстүрлі қоғамдарда сақталып қалған кландық, ру-тайпалық байланыстардың маңызын түсінуге болады. Дегенмен бұл маңыз көбіне бұқаралық санада фетиштендірілген түрде бейнеленіп, идеологиялық ықпалдың құралына айналуы да мүмкін.
Тарихи тәжірибені сақтаудың басты тетігі
Халықтың тарихи жадын, тәжірибесін сақтайтын факторлардың ішінде өркениеттің рухани құрылымы ерекше орын алады. Бұл рөлді дәл осындай дәрежеде атқара алатын өзге факторлар аз: тіпті экономикалық және саяси тетіктердің өзі бұл ретте әлсіз болуы мүмкін. Рухани құрылым тарихи тәжірибені қайта жандандырып, жаңғыртып, жаңалап отырады; қоғам ұстануы тиіс қалыптар мен бағдарларды айқындайды және мәдени мұраның өзегіне айналады.
Руханияттың ықпалымен әлеуметтік тәртіп пен әрекет бағытын айқындайтын әрі ақтайтын үлгілер қалыптасады. Осы негізде Шығыс өркениеті Батыстың өмір салтына конфронтациялық қатынас орнатып, дербестікті орнықтыру жолдарын белгілеуге ұмтылады; бұл тек рухани кеңістікте шектелмей, мәдениеттер теңдігі мен автономиясы принциптерін нығайту арқылы халықаралық құқық пен халықаралық-этникалық қатынастарға да әсер ете алады.
Өркениеттік дамуға үміт: еуроцентризмнен кейінгі көпварианттылық
Қазіргі уақытта өркениеттік даму концепцияларына үміт артылуда. Себебі еуроцентристік дүниетанымдық теориялардың жалпыадамзаттық универсалдық сипатқа ие бола алмағаны айқындала түсті. Осыдан дамудың көпварианттылығы, эволюцияның плюралистік жолдары туралы идеялар алға шықты: өркениеттердің Батыста да, Шығыста да өз жолымен дамитыны мойындалды.
Мұндай даралықты қабылдау — стереотиптерден бас тартумен, этностар дамуының әртүрлі динамикасы мен әлеуетін түсінумен қатар жүрді. Бұл Шығыс мәдениеті мен философиясында көрініс тапқан Шығыстағы этникалық қауымдастықтардың тәуелсіз төл тарихы бар екенін айғақтайтын маңызды фактілер қатарына жатады.
Шығыс өркениеті біртекті емес
Шығыс халықтарының рухани мұрасы мен өркениеттік бейнесіне қарасақ, олар ешқашан бір бағытты болған емес: кемінде үнді, қытай және араб-парсы-мұсылман сияқты үш үлкен арнаға жіктелетінін көруге болады. Сонымен қатар Шығыста рационализм, активизм және экстраверттіліктің әртүрлі формалары болған. Сондықтан «Шығыс тек пессимизм, идеализм, иррационализм және интроверттілікке ғана негізделді» деу — өрескел қате.
Шығыстық ойлау және философияның қоғамдық қажеттілігі
Шығыста философияның қасаң да тұрақты типтері болмады; сол себепті еуропалық рационалдық өлшемдерді шығыстық мәдениетке, этосқа және этникалық өзіндік санаға сол қалпында қолдану әрдайым тиімді нәтиже бермейді. Шығыс үшін көбіне күнделікті рухани ізденістен гөрі, адамдардың нақ іс-қызметін айқындайтын дүниетанымдық универсалиялар маңызды болды.
Мәдениеттің дағдарысты кезеңдерінде философияға сұраныс күшейеді, өйткені дәл сондай шақта ғақлиялық ойлаудың ашық әрі анық әдістері қажет болады. Ал дәстүрлі, салыстырмалы түрде баяу дамитын мәдениеттерде талдаудың философиялық емес түрлері басым болуы ықтимал. Осы себептен өзіндік сана ұғымдары діни немесе көркем мәтіндер арқылы беріліп, дәстүрлі формаларға «малынған» түрде көрінеді.
Этникалық өзіндік сана, отаршылдық тәжірибе және ұлттық идея
Бұл жағдай Шығыс халықтарының этникалық (ұлттық) өзіндік санасын әлеуметтік-мәдени контекстте зерттеуді, сондай-ақ оның ішінен теориялық-идеологиялық және этникалық қабаттарын ажырата қарастыруды талап етеді. Себебі көптеген Шығыс қоғамдары ұзақ уақыт отаршылдық жағдайында өмір сүріп, өзіндік санада ұлттық идеяны шешуші орынға шығарды. Зиялы қауым үшін ұлттық тәуелсіздік пен ұлттық мемлекетті орнықтыру идеясы көбіне негізгі бағдар болды.
Қазақ қоғамына қатысты жағдай күрделірек: Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстардан кейінгі кезеңдерде, әсіресе кейінгі 70 жыл ішінде ұлттық идея тұмшаланып, «ұйқыға кеткендей» күй кешті. Осы уақыттарда қазақтың өзіндік санасы көбіне көркем сөз мәтіндерінде айқын көрініс тапты деуге болады.
Отаршылдық және «мәдени империализмге» жауап
Отаршылдық үстемдік еткен жылдарда Шығыстың қоғамдық ойы мен мәдениетіне менсінбей қарау кең тарады; бұл кейде Шығыс философиясы мен әлеуметтік ойының белсенділігі «тым-тырыс қалғандай» әсер қалдырды. Мұндай жағдайлар Батыс ойшылдарының Шығыс өркениетінің мәңгілік артта қалуы, инерттілігі мен пассивтілігі жөніндегі тұжырымдарын күшейтті (мысалы, Гегельдің Шығысқа қатысты белгілі пікірлері).
Алайда колониализмге қарсы күрес барысында Шығыс халықтары «мәдени империализмге» қарсы тұрудың түрлі әдістерін қалыптастырды; олар көбіне Шығыс ұлтшылдығының әрқилы формаларында көрініс тапты.
Қорытынды: жалпы теория жоқ, бірақ талдауға жеткілікті қағидалар бар
Бүгінгі таңда өркениеттің толыққанды жалпы теориясы бар деу қиын. Дегенмен өркениеттің мәні мен рөлін түсінуге көмектесетін, Шығыс қоғамдарын (соның ішінде қазақ қауымын) және олардың этностық өзіндік санасын талдауға мүмкіндік беретін кеңінен қабылданған қағидалар бар. Осы тұрғыдан өркениет — қоғамның барлық салаларын қамтитын, рухани негізін құрайтын, мәдениеттің түрлерін айқындайтын және тұтастықты орнықтыратын механизмі бар іргелі субстанция ретінде түсіндіріледі.