Көпшілігі - қазақ
Кеңестер Одағының ыдырауы және жаңа шекаралық шындық
ХХ ғасырдың соңында көптеген халықтың тағдырына тікелей әсер еткен Кеңестер Одағы ыдырады. 1991 жылы бұрынғы одақтас республикалар жеке-жеке тәуелсіз мемлекет ретінде жарияланып, әлемге дербес жолын танытты.
Тарихты ұмытпау туралы ой
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне арналған салтанатты жиында Н.Ә. Назарбаев большевиктік эксперименттің қазақ халқын ауыр, қанды кезеңдерге ұрындырғанын атап өтті. Оның айтуынша, сол күндерді ұмыту — миллиондаған құрбандардың рухын қорлау. Сонымен бірге, тәуелсіздік ғасырлар бойы болмаған сирек мүмкіндік екенін айтып, оны пайдалану бүгінгі ұрпақтың тарихи жауапкершілігі екенін ерекше айқындады.
Алматы декларациясы және шекара қағидаты
Кеңестер Одағы тарағаннан кейін оның орнына Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрылды. 1991 жылғы желтоқсанда қабылданған Алматы декларациясында тараптар КСРО ыдыраған сәттегі ішкі шекараларды негіз ретінде мойындап, бір-бірінің аумағына қол сұқпау жөнінде уағдаласты. Бұл құжат кейін мемлекетаралық шекараларды құқықтық тұрғыдан бекітуде тұғырнамалық мәнге ие болды.
Қазақстан–Өзбекстан: «Мәңгілік достық» туралы шарт
Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасында 1998 жылғы 31 қазанда «Мәңгілік достық» туралы шарт жасалды. Құжат 2000 жылғы 17 қаңтарда күшіне енді.
Шарттың өзегі
- Екі тарап қолданыстағы әкімшілік-аумақтық шекараны мемлекеттік шекараның негізі ретінде танитынын бекітті.
- Бірлескен шекара режимінің мәселелерін қалыптастыру үшін ортақ комиссия құру қажеттігі айтылды.
Делимитация және демаркация: ұғымдар айырмасы
Кез келген мемлекеттің көршілерімен шекарасын нақты бекітудің негізгі тетігі — делимитация және демаркация.
Делимитация
Мемлекеттік шекараның қай жерлер арқылы өтетінін және нақты нысандардың қай мемлекетке қарайтынын құжат жүзінде анықтау процесі.
Демаркация
Делимитация нәтижесін негізге алып, шекара сызығын жер бетінде белгілеу: бағаналар орнату, инженерлік белгі түсіру және т.б.
Қазақстан–Өзбекстан шекарасын делимитациялау: екі кезең
Тәуелсіз Қазақстан мен Өзбекстан арасында шекараны делимитациялау және демаркациялау мәселесі күн тәртібіне шықты. Делимитациялау жұмыстары күрделі әрі ауқымды жүрді және шартты түрде екі кезеңге бөлінеді.
I кезең (1999–2001)
Бірінші кезең 1999 жылы басталып, 2001 жылғы қарашада аяқталды. 2004 жылғы 16 қарашада Астанада екі елдің комиссия мүшелері келісімге қол қойды.
Шекараның негізгі бөлігін анықтау салыстырмалы түрде тез жүрді: шамамен үш жылдың ішінде делимитацияның басым бөлігі аяқталды.
II кезең: ең күрделі 4%
Екінші кезеңде шекараның анықталмаған 4% бөлігі қалды. Даулы учаскелердің басым бөлігі Оңтүстік Қазақстан облысының Сарыағаш және Мақтаарал аудандарында, сондай-ақ Қызылорда облысы аумағында орналасқан.
- Бағыс
- Арнасай
- Нысан-1
- Нысан-2
- Баймұрат
- Түркістан
Қалған 4% аумақты келісу шамамен бір жылға жуық уақыт алды.
2002 жылғы Астана кездесуі: соңғы нүкте
2002 жылғы 2 қыркүйекте Өзбекстан Президенті Ислам Каримов Астанаға ресми сапармен келді. Келіссөздер сенім мен іскерлік ахуалда өтті. Негізгі мәселе — Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекараны делимитациялау болды.
Нәтиже
Нұрсұлтан Назарбаев шекараны құқықтық тұрғыда белгілеудің аяқталуын аса маңызды тарихи оқиға деп бағалап, даулы телімдер бойынша нақты шешім қабылданғанын айтты. Бұл құжат екі елдің өзара іс-қимылының, шынайы достық пен тату көршіліктің айқын дәлелі ретінде сипатталды.
Даулы учаскелер бойынша аумақтық шешім
Кеңес дәуіріндегі әкімшілік бөлініске сәйкес Арнасайдағы бес елді мекен мен Бағыс ауылы бір кезеңде Өзбекстан құрамында болған. Ал Нысан-1, Нысан-2 және Баймұрат елді мекендері ұзақ уақыт Қызылорда облысының құрамында болғаны айтылады. Алайда тәуелсіздік жағдайында ортақ шекараны нақтылау оңай болған жоқ.
Қабылданған шешім
Жергілікті тұрғындардың мүддесі ескеріліп, тараптардың мемлекет ретінде ұстанымына нұқсан келтірмейтін келісім жасалды:
- Бағыс ауылы
- Арнасайдағы бес елді мекен (плотинасымен қоса)
- Нысан-1
- Нысан-2
- Баймұрат
- Түркістан
Түсіністік логикасы
Елбасы Бағыс ауылында 1059 адам тұратынын, тұрғындардың басым бөлігі қазақ екенін атап өтті. Сонымен қатар Нысан-1, Нысан-2 және Баймұрат елді мекендерінің халқы әкімшілік және күнделікті тіршілік тұрғысынан Өзбекстанмен тығыз байланысты болғандықтан, бұл мәселе өзара түсіністік негізінде шешілгені айтылды.
Неліктен екінші кезең соншалықты қиын болды?
Делимитацияның екінші кезеңінде комиссия жұмысына кедергі келтірген факторлар көп болды. Кеңес кезеңіндегі ішкі әкімшілік шекаралар бүгінгідей қатаң сызық ретінде қызмет атқармаған: шаруашылық пен тұрмыс табиғи түрде араласып жатқан, ал сипаттамалар көбіне темір жол, өзен арнасы немесе су қоймасының жағалауы сияқты өзгермелі нысандарға сүйенген.
Күрделілікті күшейткен себептер
- Өзен арналарының табиғи өзгеруі шекараның да жылжуына әкелген жағдайлар.
- Елді мекендердің кеңеюі: халық өскен сайын жаңа үйлер салынып, шеткі сызықтар өзгерген.
- Аралас азаматтық құрамы бар ауылдардың мәртебесін келісу қажеттігі.
- 1940–1941 жылдардағы картографиялық құжаттардың қазіргі нысандармен сәйкес келе бермеуі.
- Кей учаскелерде жер алаңдарын өтемдік айырбастау — ең тиімді, бірақ аса сақтықты талап ететін шешім болған.
Мұндай жұмыстарда шекаралық әкімшіліктер, аудандық және облыстық жерге орналастыру мамандары негізгі рөл атқарды: олар жергілікті жердің нақты ахуалын, жер пайдалану шекарасын және шекара маңындағы халықтың мүддесін тереңірек білетін.
Техникалық жұмыстар: топография, фотофиксация және космофото
Даулы учаскелерді дәл анықтау үшін тараптар жергілікті жерлерде топографиялық зерттеулер жүргізді. Аймақтың шаруашылық мақсатта игерілуіне байланысты елеулі өзгеріске түскен елді мекендерде кең ауқымды фотофиксация жұмыстары атқарылды.
Сонымен қатар экологиялық апат салдарынан тартылған Арал теңізінің жағалауында заманауи космофото материалдары әзірленді. Бұл деректер нақты жағдайды дәл есепке алып, халыққа келер залалды барынша азайта отырып, делимитациялық сызық бойынша өзара қонымды шешімдер қабылдауға мүмкіндік берді.
Бағыс пен Түркістан төңірегіндегі қоғамдық резонанс
Делимитация барысында ең көп талқыланған түйіндердің бірі — Бағыс пен Түркістан елді мекендеріне қатысты даулар болды. Тақырып баспасөзде және ақпарат құралдарында жиі көтеріліп, екі ел арасындағы қарым-қатынасқа салмақ түсіретін деңгейге дейін жетті.
Шиеленіс белгілері
- Бағыс ауылы төңірегінде «тәуелсіз Бағыс қазақ республикасы» жарияланған жағдайдың орын алуы.
- Шекарадағы қатаң әрекеттерге қарсылық ретінде жергілікті тұрғындардың наразылығы күшеюі.
- Жекелеген оқиғаларда екі жақ азаматтарының қақтығысқа жақындауы (тас лақтыруға дейін баруы).
Тарихи контекст: әскери полигон және әкімшілік өзгерістер
Даулардың бір қыры тарихтағы әкімшілік шешімдермен байланысты болды. 1941 жылы Мәскеу Сарыағаш өңірінен «Мемлекеттік қор» деген атаумен жер алып, ол Түркістан әскери округінің артиллериялық полигоны ретінде пайдаланылғаны айтылады. Сол кезең карталарында Бағыс пен Түркістан елді мекендерінің Сарыағаш ауданы аумағында көрсетілгені келтіріледі.
1974 жылы Түркістан әскери округі қайта құрылып, басқару орталығы Ташкентке ауысқаннан кейін полигонға қатысты жерлердің бір бөлігі игерусіз қалып, тұрғындардың көшу-қонуы еркін жүре бастаған. Әкімшілік бөліністің күнделікті өмірді қатаң шектемеуі этникалық құрамның да араласуына әсер еткені баяндалады.
Ұқсас мысал: Қазығұрттағы жердің қайтарылуы
Мәтінде Қазығұрт ауданынан әскери мақсатқа уақытша берілген 2950 гектар жердің 1991 жылы аудан есебіне қайта алынғаны туралы дерек те келтіріледі. Бұл тәжірибе бұрын «уақытша» сипатта қабылданған шешімдердің тәуелсіздік кезеңінде қайта қаралғанын көрсетеді.
Қорытынды: делимитациядан кейін демаркация
Осылайша күрделі даулар тудырған қазақ–өзбек шекарасын делимитациялау келіссөздер мен техникалық жұмыстардың нәтижесінде шешімін тапты. Одан кейін демаркация процесі басталып, бүгінгі күні бұл жұмыстардың басым бөлігі аяқталғаны айтылады.