Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы
Батыс Сібір интеллигенциясы және Омбының ықпалы
Зерттеу кезеңіндегі Батыс Сібір интеллигенциясының құрамы үлкен империяның Еуропалық бөлігіндегімен шамалас болды. Олар әртүрлі маман иелерінен тұрды: дәрігерлер, оқытушылар, инженерлер, жоғары әскери шенділер, ғалымдар, әдебиетшілер, суретшілер, актерлер, музыканттар.
1917 жылы Батыс Сібірде 374 жер аударылған белсенді тіркелген. Олардың көпшілігі Омбы, Томск, Барнаул қалаларында еңбек етті.
Омбының шекаралық орны және саяси орта
Омбы қаласы қазақ даласы мен Батыс Сібірдің түйіскен шекарасында орналасқандықтан, мұндағы саяси ахуал қазақ зиялыларына да ықпал етті. Қазақ интеллигенциясының едәуір бөлігі Омбыда тек білім алып қана қоймай, ғылыми жұмыстарын жазып, саяси қызметке араласып, патша өкіметін алаңдатты.
Омбыдағы қазақ жастарының қалыптасуы
Омбыдағы оқу орындарында білім алған талантты қазақ жастары кейін ұлттық зиялы қауымның қалыптасуына негіз болды. Қазақстан тарихында Омбының Мағжан Жұмабаев, Көшке Кемеңгеров, Смағұл Сәдуақасов, Сәкен Сейфуллин және өзге де тұлғалардың шығармашылық әрі қоғамдық-саяси тұрғыдан шыңдалуына ықпалы ерекше аталады. Осы ортада олардың алғашқы еңбектері жарияланып, жастар ұйымдары арқылы студенттер өздерін саяси пікірталас алаңында таныта алды.
Әлихан Бөкейханның Омбы кезеңі
Әлихан Бөкейханның өмірі мен қызметі Омбымен тығыз байланысты. Ол 1894–1908 жылдар аралығында (14 жыл) осы қалада өмір сүріп, кадет партиясының жетекшілерінің бірі ретінде танылды. 1908–1917 жылдары Самарада тұрып, сол кезеңде Керенскиймен кездесті.
Омбыдағы қызметінің негізгі бағыттары
- 1 Техникалық училищеде оқу, жоғары оқу орнын бітірген соң орман шаруашылығында еңбек ету, қоныстандыру басқармасындағы қызмет.
- 2 Омбы бөліміндегі императорлық Мәскеу ауыл шаруашылығы қоғамының жұмысындағы қызмет.
- 3 Дала өлкесіндегі қазақтар арасындағы қоғамдық-саяси қызмет және қалалық саяси ортаға қатысу.
Ұлттық мемлекет және автономия туралы ұстаным
ХХ ғасырдың басында Қазақстанға буржуазиялық қатынастардың енуі, ұлттық буржуазия мен интеллигенцияның қалыптаса бастауы, жалпыхалықтық ояну жағдайында ұлттық-мемлекеттік бірлік мәселесін күн тәртібіне қайта шығарды. Мемлекеттік билік қажеттігін жалпыұлттық деңгейде түсіну — кез келген халықтың тарихи жетілу жолындағы заңды кезеңі.
Бөкейхан түсіндірген негізгі қағида
Ә. Бөкейхан ұлттық еркіндік пен дамудың алғышарты ретінде ұлттық мемлекеттің болуы қажет екенін айтты. Ол Г.Н. Потанинге арналған мақаласында көпұлтты Ресейдің құрылымы жөнінде автономия идеясын қолдап, елдің тілін, тұрмысын, мінезін білмеген адам көшбасшы бола алмайтынын алға тартты. Осы ойдың логикалық түйіні — түрлі халықтарға автономия беру қажеттігі.
Автономия мен федерация ұғымы
Бөкейхан түсінігінде автономия — өз алдына мемлекет болудың бір түрі. Ресей федерациялық мемлекет ретінде құрылса, Қазақстан оның құрамында бастапқыда автономиялық негізде болуы ықтимал. Федерация — тең құқықты (құрдас) мемлекеттердің бірлесуі; әрқайсысы өз тізгінін өзі ұстайтын құрылым.
Ол ұсынған модель мазмұны жағынан буржуазиялық-демократиялық республикаға жақын болды және көпұлтты кеңістікте экономикалық, саяси, мәдени дамуға қолайлы фактор бола алады деп пайымдады. Сонымен бірге мәдени және саяси мешеулік ұлттық мемлекет құрудағы негізгі кедергілер екенін ашық айтты.
Ақпан төңкерісінен кейінгі тактикалық есеп
Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейін Бөкейхан Сібір автономиясы туралы жоспарды қолдаудың себебін: әуелі Сібірге сүйеніп, жалғасып, үлкен мемлекеттік құрсаудан босап, кейін жеке отау болып бөліну мүмкіндігі ретінде түсіндірді.
Кадет партиясымен айырылысу және Алаш бағыты
Ә. Бөкейхан және буржуазиялық-демократиялық бағыттағы қазақ интеллигенциясының бір бөлігі 1905–1907 жылдардағы орыс революциясынан кейін бастапқыда конституциялық-демократиялық партия (кадеттер) құрамында болып, сол шеңберде қазақ халқына автономия алуға үміттенді. Алайда уақыт өте бұл үміттің негізсіз екені айқындалды. Ақпан төңкерісінен кейін саяси-идеялық алшақтық біржола анық көрінді.
Неге кадет партиясынан шықты?
- Кадеттер жерді жеке меншікке беруді қолдады. Бөкейхан мұның қазаққа қауіпті екенін, жердің көрші мұжыққа сатылып кету қаупін атап өтті.
- Кадет партиясы ұлттық автономияға қарсы болды. Ал Алаш қозғалысы ұлт автономиясын тігуге ұмтылды.
- Дін ісі мен мемлекеттік басқаруды бөлу мәселесінде көзқарас қайшылығы болды (шіркеуді мемлекеттен бөлу қағидасына ұқсас ұстаным).
Осы айырылысу Бөкейхан үшін ұлттық бағыттағы саяси ұйым — Алаш партиясын құруға бастайтын келесі қадамға айналды. Ақпан төңкерісінен кейінгі саяси жағдай мұндай мақсатқа мүмкіндік тудырды.
1916 жыл: майдандағы қара жұмыс және азаматтық қызмет
Ә. Бөкейханның саяси өмірбаянында 1916 жылғы дүрбелең және майдандағы қара жұмысқа алынған қазақ жастарына көрсеткен азаматтық қызметі айрықша орын алады. Бұл оқиға төңірегінде қазақ зиялыларының рөліне қатысты біржақты пікірлер қалыптасқаны айтылады. Алайда мәселені толық талдау үшін «Қазақ» газетінде ертерек жарияланған мақалалар мен құжаттарды да қатар қарастыру қажет.
1915 жылғы талқылау және ұсыныстар
«Қазақ» газеті әскерге адам беру мәселесін 1915 жылдан бастап көтеріп, бүкіл елді қамтыған пікірталас тудырды. Талқылау нәтижесінде мынадай ұстанымдар айтылды: соғыс үстінде қазақтан солдат алынбауы; солдат алудан бұрын метриканы түзеу үшін муфтилікке қарау; амалсыз алынатын болса, жаяу әскер емес, атты әскер болуы; жер-су және құқық мәселесінде қазақ-орыс теңестірілуі.
Майдандағы ұйымдастыру жұмысы
Көтеріліс аяусыз басылып, қазақ жастары майдандағы жұмысқа алынғаннан кейін, Ә. Бөкейхан бастаған бір топ зиялы өз еріктерімен майданға аттанды. Петроградтағы билік орындарымен келіссөздерден соң Минскіге барып, Батыс майдан штабы жанындағы земство және қалалық одақтың «бұратана бөлімін» ұйымдастырды. Бөлімнің міндеті — майдандағы жігіттердің тұрмыстық жағдайын жақсарту және жан-жақты көмекті үйлестіру болды.
Бөлім Қазақстаннан дәрігерлер мен фельдшерлер шақырып, қазақ мұғалімдерін тарта отырып сауат ашу үйірмелерін ұйымдастырды. Осы кезеңде «Еркін дала» ұйымы құрылды. «Қазақ» газеті майдандағы жігіттер мен қазақ даласын байланыстыратын көпірге айналып, жігіттердің рухын көтеріп, саяси танымын кеңейтті.
Зиялы қауым қызметінің тарихи мәні
Майдандағы жұмысшыларға көрсетілген ағартушылық, дәрігерлік және өзге де азаматтық қызмет ұлттық интеллигенция тарихының жарқын беттерінің бірі ретінде бағаланады. Әлихан Бөкейхан нақты мәселелердің ғана емес, тұтас елдің саяси мүддесін қорғаған көшбасшы деңгейіне көтерілді.
Омбы: әкімшілік-саяси орталық және экономикалық өзгерістер
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Ресейдің қоғамдық және билік орындары Азияның болашағына қатысты саясатты қайта қарастырған кезеңді бастан өткерді. Ресейдің Азия аумағындағы белсенді сыртқы саясаты Сібір темір жолының жүргізілуімен, Еуропалық Ресейден қоныстанушылар санының артуымен және жалпы Азияға қызығушылықтың күшеюімен сабақтасты.
Әкімшілік картадағы қайта құру
Империя әкімшілік басқарудың ерекшелігін өзгертуге ұмтылды: Батыс және Шығыс Сібір генерал-губернаторлықтарының орнына Азиялық Ресей картасында Дала, Түркістан, Иркутск және Приамур генерал-губернаторлықтары қалыптасты. Батыс Сібір генерал-губернаторлығының орталығы Тобылдан Омбыға ауыстырылып, Омбының саяси статусы жедел өсті: ол Дала генерал-губернаторлығының орталығына айналып, бұйрықтар мен шешімдер осы жерден шығарылды.
Сауда жолдары мен темір жолдың әсері
Дала өлкесінің әкімшілік-саяси орталығы ретінде Омбы Қазақстанның саяси-экономикалық тағдырына елеулі ықпал етті. Сауда жолдарының өтуі Солтүстік Қазақстан экономикасына әсер етіп, қазақтардың дәстүрлі шаруашылығын өзгертіп, жаңа шаруашылық түрлеріне бейімделуге итермеледі.
Сібір темір жолының қазақ даласындағы құрылысы жаңа өткізу базарларын туғызды: қазақтар темір жол арқылы мал шаруашылығы өнімдерін көп көлемде жеткізіп, Батыс Сібір экономикасына ықпал етті. Сонымен бірге Ақмола өңірінде қоныстандыру үдерісі күшейіп, православие дінін ұстанушылар санының артуына әсер етті.
Саяси ұйымдар: «Үш жүз» партиясы туралы ескерту
Омбы қаласындағы саяси орта мен ішкі тартыстар кейбір ұйымдардың тұтастығына да ықпал етті. Мәтінде «Үш жүз» партиясының басшылары арасындағы өзара қайшылық партияның әлсіреуіне, кейін екі қанатқа бөлінуіне әкелгені айтылады: солшыл, революциялық-демократиялық қанатын Көлбай Тоғысов басқарды, ал оңшыл қанатын Мұқан Айтпенов жетекшілік етті. Ұзақ айтыс-тартыстан кейін партияның басшылығы Тоғысовтың қолына өткені көрсетіледі.
Зерттеу қажеттілігі
«Үш жүз» партиясы қазақ тарихында социалистік бағытта құрылған тұңғыш саяси партия ретінде аталады. Сондықтан оның көсемі Көлбай Тоғысовтың қоғамдық-саяси қызметін, өмір жолын, публицистикалық шығармашылығын, сондай-ақ партия тарихын зерттеу — бүгінгі күн тұрғысынан маңызды қажеттілік ретінде көрсетіледі.
Қорытынды
Тұтас алғанда, Омбы қаласы ұзақ уақыт бойы қазақтың дәстүрлі қоғамдық өміріне және қазақ зиялы қауымының қалыптасуына айрықша әсер етті. Ол бір мезетте әкімшілік-саяси орталық, білім мен баспасөз шоғырланған орта, сондай-ақ ұлттық саяси ойдың қалыптасуына ықпал еткен пікірталас алаңы болды. Темір жол, қоныстандыру, сауда және басқару жүйесіндегі өзгерістер қазақ қоғамының экономикалық және әлеуметтік құрылымына жаңа талаптар қойып, жаңаша бейімделуді жеделдетті.
Пайдаланылған әдебиеттер (іріктеме)
- Қасымов Ж., Агубаев И. История Акмолы. Алматы, 1998.
- Ясперс К. Смысл и назначение истории. М.: Республика, 1994.
- Миллер Г.Ф. История Сибири. Л.: АН СССР, 1941.
- Андреев И.Г. Орталық Орданың қырғыз-қазақтары. Алматы: Ғылым, 1998.
- Валиханов Ч.Ч. О хонтайше. Собр. соч. в 5 т. Алматы, 1985.
- Потанин Г.Н. Письма. Иркутск: Изд-во Иркутского университета, 1987.
- История Сибири. Ленинград: Наука, 1968.
- Аполлова. Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVII — первой половине XIX веков. М.: Наука, 1976.
Ескерту: әдебиеттер тізімі мәтіннен іріктеліп берілді.