Берке - ханның хаты мен ауызша айтқаны

Сарай мен Қайыр: ислам әлемін тоғыстырған дипломатия

Алтын Орда мемлекетінің астанасы — Сарай қаласының тарихы, оның ішкі және сыртқы саясаты, сондай-ақ өзге елдермен дипломатиялық қарым-қатынастары туралы араб деректерінде назар аударарлық мәліметтер мол. Сол дәуірде Мысыр мамлүк мемлекетінің астанасы Қайыр қаласы араб-ислам шығысының саяси әрі рухани орталықтарының бірі болды.

Еділ бойындағы Сарай мен Ніл бойындағы Қайыр арасындағы белгілі дипломатиялық байланыстар олардың қарым-қатынасының қаншалықты берік болғанын айғақтайды. Бұл байланыс ислам әлемінің өміріне — саясат пен қоғамға ғана емес, өнер, өркениет, өндіріс және рухани кеңістікке де елеулі ықпал етті.

Жол қауіптілігі және халықаралық дағдарыстар

Жер қашықтығына қарамастан, Сарай мен Қайыр арасындағы сапарлар үздіксіз жалғасып отырды. Ислам мен христиан елдерінің, Батыс пен Шығыстың қақтығыстары күшейген уақытта жол қауіпсіздігі өте әлсіз еді. Бұған қоса, жол бойындағы Шығыс Византия сияқты христиан мемлекеттерімен бейбітшілік жағдайы да тұрақсыз болатын.

Сый-сияпат: экономикалық қуат пен мәдени деңгейдің айғағы

Мамлүк мемлекетінің сыртқы саясаты оның ішкі өмірінің, әсіресе экономикалық дамуының көрсеткіші болды. Қыпшақ еліне бағыт алған Мысыр елшілері өздерімен бірге Мысыр қолөнері мен мәдениетінің жоғары дамығанын танытатын сыйлықтар мен тауарларды көптеп алып жүрді.

Мұндай сый-сияпаттар мамлүк дәуіріндегі Мысырдың қолөнері мен тұрмыс деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді. Ал енді бұл байланыстың тарихи және саяси маңызы ерекше бөлігі — ресми дипломатиялық елшіліктер.

Амин әл-Холи және дипломатиялық миссияларды жүйелеу

Ніл мен Еділдің тарихи байланыстары тақырыбына алғашқылардың бірі болып арнайы назар аударған араб зерттеушісі — Амин әл-Холи. Ол 1895 жылы дүниеге келген, Қайырдағы әл-Азхар ислам университетінің профессоры әрі тарих пен тіл білімі саласындағы беделді мысыр ғалымдарының бірі болған.

1261–1320 жылдар: елшіліктер хроникасы (іріктелген деректер)

Төменде Амин әл-Холидің жүйелеуіне сүйене отырып, Мысыр мамлүк мемлекеті мен Алтын Орда арасындағы дипломатиялық миссиялардың бір бөлігі жылдар бойынша берілді. Мәтін мазмұны редакциялық тұрғыдан түзетіліп, ықшамдалды.

1. 1261 жыл

   Байбарыс → Берке

   Сұлтан Аз-Захир Байбарыс Берке ханға сенімді адамдар ретінде аталған Қырым тұрғындары — алан саудагерлерін елшілікке жібереді. Хатында Құлағуға және «кәпірлерге» қарсы қасиетті жиһадқа үндейді.

2. 1262 жыл

   Байбарыс → Берке

   Байбарыс Берке ханға тіл мен ел жағдайын жақсы білетін мамлүк әмірі Күшбекті және қыпшақ даласынан келген шариғат білгірлері Маджид ад-Дин мен Нафранды аттандырады. Хатында Мысыр әскері мен ислам әлеміндегі одақтас билеушілер туралы айтып, Құлағудың мұсылмандарға қысымын айыптайды. Елшілік құрамына Аббас әулеті халифасының туыстарын да қосады.

3. 1262 жыл

   Берке → Байбарыс

   Берке хан әмір Жалал ад-Дин мен шейх Нур ад-Дин Али бастаған елшілік жібереді. Хатында Құлағуға қарсы соғысқа көмек сұрап, оның «Ұлы Яса» заңын бұзғанын айтады. Ефратқа қарай әскер жылжытып, Құлағуды екі жақтан қыспаққа алу ұсынылады. Жұма намазында халифа Байбарыс пен Берке ханға дұға жасайды.

4. 1262 жыл

   Берке → Байбарыс

   Әмір Арбұға, Артемір және Аунамас бастаған елшілік келеді. Берке хан Құлағудың жеңілісі туралы қуанышты хабарлап, түркі-қыпшақ тайпаларының исламды қабылдауын атап өтеді. Елшілер Байбарыстың ұлы Саидтің сүндет тойы мен Мысыр әскерінің салтанатты шеруіне куә болады.

5. 1262 жыл

   Байбарыс → Берке

   Фарис ад-Дин Ақуш ас-Сауди әл-Асад пен аш-Шариф Имад ад-Дин Абд ар-Рахим әл-Хашими бастаған елшілік Сарайға аттанады. Жолға арнайы үлкен кеме дайындалып, сыйлықтарға қоса теңіз әскери мамлүктері мен бір жылдық жабдық беріледі. Алайда елшілік Константинопольде ұзақ кідіріп, Қайыр мен Константинополь арасында саяси бәсеке күшейеді.

6. 1264 жыл

   Байбарыс → Берке

   Елшілікті Шуджа ад-Дин ибн ад-Дайа әл-Хаджиб бастайды. Хатта Константинополь билеушісінің Берке хан шабуылдарын тоқтатуды сұрағаны айтылады. Сонымен бірге кіші қажылыққа (умра) қатысты сыйлар, Зәмзәм суы және хош иісті майлар жіберіледі.

7. 1267 жыл

   Байбарыс → Мүңке-Темір

   Байбарыс Берке ханның қазасына байланысты көңіл айтып, таққа отырған Мүңке-Темірге құттықтау мен сыйлықтар жібереді. Елшілік Сарайдан келген елшілермен бірге жолға шығады.

8. 1271–1272 жылдар

   Мүңке-Темір ↔ Байбарыс

   Мүңке-Темір Байбарысқа елшілік жіберіп, Құлағуға қарсы соғысқа көмек сұрайды. Келесі жылы Байбарыс жауап ретінде елшілерін Сарайға аттандырып, саяси хат пен қымбат сыйлықтар, сондай-ақ арнайы сұратылған дәрілер мен дәрілік шөптер жібереді.

9. 1280–1286 жылдар

   Қалауын ↔ Тадан-Мүңке

   Бұл кезеңде Қалауын мен Алтын Орда билеушілері арасындағы елшіліктер жиілейді. Тадан-Мүңке хан исламды қабылдағанын хабарлап, елшілерінің қажылық жасап қайтуын сұрайды. Қалауын жауап ретінде мол сыйлықтармен қатар, Қырымда салынып жатқан үлкен мешітке тас қашайтын ұсталарды жібереді.

10. 1304–1311 жылдар

    Тоқтай/Тоқай ↔ Ан-Наср

    Тоқтай хан Мысырдан Харбанды (Илхан) еліне қарсы жорықта бірлесуді сұрайды. Ан-Наср ибн Қалауын бейбіт келісімді бұзуды лайық көрмейтінін білдіреді. Осы кезеңде елшіліктердің бірін еуропалықтар тұтқындап, Триполидегі құл базарына апару оқиғасы қайталанады; Мысыр билігі бұған жауап шаралар қолданады.

11. 1314–1320 жылдар

    Өзбек хан ↔ Ан-Наср

    Өзбек хан Ан-Насрға құдалық ұсынып, елшіліктер құрамын өте ауқымды етіп жасақтайды: беделді дін өкілдері, сот қызметкерлері, ханзадалар, көптеген адамдар мен сыйлықтар келеді. Кейін Мысырдан Сарайға қайта аттанған елшіліктер қалың-мал, сый-сияпат және қажылыққа қатысты мәселелермен байланысады. Қайырдағы келінді қарсы алу салтанаты деректерде ерекше ауқымды той ретінде сипатталады.

Түйін

Сарай мен Қайыр арасындағы байланыс — географияны, саяси мүдделерді және діни-өркениеттік кеңістікті тоғыстырған ұзақ мерзімді дипломатияның жарқын үлгісі. Қиын әрі қауіпті жолдарға қарамастан, ресми елшіліктердің үздіксіз жүріп отыруы екі мемлекеттің өзара тәуелділігі мен ықпалдастығының күшін көрсетеді.