Біріншісі - сәндік қолданбалы өнер туындыларымен таныстыру
Эстетикалық тәрбиенің мектеп өміріндегі маңызы
Мектеп оқушыларының өмірінде эстетикалық тәрбиенің орны ерекше. Бүгінгі таңда бұл мәселе жан-жақты зерттеліп, баланы әсемдік әсері арқылы тәрбиелеудің тиімді әдістерімен толықтырылып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, оқушылардың өнер туындыларын қабылдауы, түйсінуі және эстетикалық талғамының қалыптасуы аса маңызды.
Әсіресе халық өнерінің ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін танып-білудің тәрбиелік мәні айрықша. Мұндай мақсатты жүзеге асырудың ықпалды жолдарының бірі — оқушылармен өлкетану музейіне экскурсия ұйымдастыру.
Музей экскурсиясы: мұғалім қозғайтын негізгі бағыттар
Халық өнерінің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі
Әрбір халық пен тайпаның өнеріндегі өзіндік ерекшелік әлемдік мәдениетке белгілі бір дәрежеде үлес қосады. Мәдениет пен өнердің гүлденуі материалдық өндіргіш күштердің дамуымен және әлеуметтік-саяси қатынастармен тығыз байланысты.
Сәндік-қолданбалы өнердің тамыры тереңде
Халық тұрмысында кең тараған сәндік-қолданбалы өнердің даму тарихы ғасырлар қойнауынан бастау алады. Оның дәлелін Айша бибі мен Қожа Ахмет Ясауи кесенелерінің сәулетінен, сондай-ақ археологиялық қазбалардан табылған тұрмыстық бұйымдардан көруге болады.
Дәстүр жалғастығы: көне өрнек — бүгінгі кеңістік
Халық өнері негізінде жасалған бұйымдар қазіргі тұрмыста да кең қолданылады. Мысалы, көне ою-өрнек үлгілері бүгінгі архитектуралық құрылыстарды және күнделікті тұтынатын заттарды әсемдеуде жиі пайдаланылады.
Сәндік өнер туындыларының ерекшелігі
Тұрмыста қолданылуы
Сәндік-қолданбалы өнер ең алдымен күнделікті өмірге қызмет етеді.
Көлемдік-кеңістіктік сипаты
Мұндай бұйымдар көбіне көлемді, материалдық пішінге ие келеді.
Көркем мұра ретіндегі құндылығы
Ол — халықтың көркемдік қазынасы мен тарихи жадының бір бөлігі.
Шеберлер мен зергерлер жасаған құмыра, кесе, басқұр, киіз, алаша, білезік, сәукеле, алқа сияқты бұйымдар халық суреткерлерінің нәзік талғамын аңғартады. Мұндай әңгімеден соң мұғалім жоспарлы түрде киімдерді, ыдыс-аяқтарды, ат-тұрманды, киіз үй әшекейлерін, батырлардың киімдерін, әйелдердің түрлі әшекей бұйымдарын көрсетеді.
Әсемдікті сезіну арқылы талғам қалыптастыру
Көрген әсер — ішкі пікірдің оянуы
Музейдегі көне тұрмыстық бұйымдарды көзімен көрген жасөспірімдер олардың көркемдік ерекшеліктеріне назар аудармай қала алмайды. Олар “Қандай жақсы жасалған!”, “Оюының әдемісін-ай!” деген сияқты пікірлерін білдіреді. Осылайша әсемдікті сезіну арқылы баланың талғамы қалыптаса бастайды.
Өнерге ұмтылыс — еңбектен басталады
Өнер — адам еңбегінің бір түрі. Ал еңбекке қажеттілік бала психологиясында ерте қалыптасады: әсем затқа таңданған бала соған ұқсас бұйым жасауға талпынады. Сондықтан бейнелеу өнері сабақтарында және жалпы тәрбие жұмысында халық өнерімен таныстыру мұғалім тәжірибесіне жүйелі түрде енуі қажет.
Түсіндіру мен салыстырудың пайдасы
Қандай өнер туындысы болмасын, ол баланың ойы мен сезіміне әсер етеді: біріне таң қалады, біріне қызығады. Дәл осындай “бәрін көрсем, бәрін білсем” деген талпыныс кезінде әсем туындының мәні мен көркемдігін жүйелі түсіндіру, талдау және салыстырудың пайдасы зор. Бұл кезеңде балалардың көру арқылы есте сақтау қабілеті жоғары болғандықтан, ақыл-кеңесті қабылдауы жеңілдейді — ұстаз да, шәкірт те ұтады.
Жас ерекшелігін ескеру: қабылдаудың сатылары
Сәндік-қолданбалы өнер бұйымдарын тәрбие құралы ретінде қолданғанда оқушылардың жас ерекшелігін ескеру қажет. Өйткені қабылдау деңгейі жасқа байланысты әртүрлі дамиды. Мысалы, тым күрделі композициялы ою-өрнектерді бастауыш сынып оқушыларының қабылдауы қиын болуы мүмкін. Сондықтан бұл кезеңде ою-өрнектің қарапайым элементтерін танытып, бейнелеу өнерін қарапайым заттар мен бұйымдардан бастаған тиімді.
1-кезең: таныстыру
Оқушыларды сәндік-қолданбалы өнер туындыларымен жүйелі түрде таныстыру.
2-кезең: өз бетінше жұмысқа жетелеу
Баланың өздігінен жұмыс жасауына бағыт беру және қолдау көрсету.
Негізгі әдістер
- әңгімелеу
- талдап түсіндіру
- сұрақ-жауап
Практика: бейнелеудің қарапайым негіздері
Келесі міндет — бейнелеудің қарапайым негіздерін меңгерту. Қарындашты дұрыс ұстау, қағаз бетіне зат бейнесін композициялық тұрғыдан дұрыс орналастыру, бұйым құрылысын сауатты беру сияқты тұстарда ұстаз көмегі қажет. Суретті қалай дұрыс салуды тек ауызша түсіндіру жеткіліксіз, сондықтан мұғалімнің тікелей көрсетіп беруі ерекше маңызды.
Экспонатты талдау: назар аударатын төрт қыр
1) Пішін құрылысын талдау
Мысалы, құмыраның түбі шарға, ал аузы қиық конусқа ұқсас болуы мүмкін.
2) Ою-өрнектің композициялық орналасуы
Мысалы, өрнек құмыраның жоғарғы бөлігінде түзу сызық бойымен, ал төменгі бөлігінде шеңбер бойымен жүргізілуі мүмкін.
3) Түс үйлесімін ажырату
Мысалы, құмыраның түсі қара қоңыр болса, ою-өрнек оған қарама-қарсы ақ немесе көк түспен берілуі ықтимал.
4) Тұрмыстық қызметін түсіндіру
Құмыра көлеміне қарай азық-түлік сақтауға немесе гүл қоюға арналуы мүмкін.
Экскурсиядан кейін: әсерді бекіту және ынтаны күшейту
Өлкетану музейіне экскурсиядан кейін оқушыларға көне архитектуралық ескерткіштер мен жаңа ғимараттардағы ою-өрнектерді көрсету, музей экспонаттарымен қайта байланыстыра таныстыру баланың қызығушылығын арттырып, талғамын күшейтеді. Бұл тұрғыда жасөспірімді туған өлке өнерімен жүздестірудің тәрбиелік ықпалы зор.
Шеберлермен кездесу
Халық шеберлері, зергерлер, суретшілермен кездесулер ұйымдастыру оң нәтиже береді. Шебердің өз туындысы туралы әңгімесін тыңдау баланың ынтасы мен қызығушылығын арттырады.
Таным мен идеалдың қалыптасуы
Мұндай тәжірибе жас жеткіншектерге қоршаған ортаны, табиғатты және қоғам өміріндегі объективті шындықты түсіндіруге бағытталады. Сонда ғана баланың өнер туындысын жасауға деген ынтасы нақты қолдау табады.
Қорытынды ой
Сәндік-қолданбалы өнер объективті шындық пен бейнелеу өнері арасындағы тікелей байланысты тереңдетеді. Нәтижесінде жасөспірімнің көркемдік танымы мен талғамы кеңейіп, шығармашылық еңбекке деген құштарлығы арта түседі.