Арнайы мектептегі педагогтардың оқушылармен қарым - қатынас стилін тәрбиелеудің маңызы туралы қазақша реферат
Арнайы мектептегі педагогтың қарым-қатынас стилі: тәрбиелік ықпалдың өзегі
Арнайы мектеп жағдайында педагогтың оқушымен қарым-қатынас стилі — тек сабақ жүргізудің тәсілі емес, баланың тұлғалық дамуына, ұжымға бейімделуіне және өмірлік дағдыларды меңгеруіне тікелей әсер ететін тәрбиелік күш. Әсіресе естімейтін және нашар еститін балалар үшін жылы жүзді, гуманистік, талапшыл әрі әділ қарым-қатынас — қауіпсіз орта мен сенімді байланыстың іргетасы.
Негізгі ұстаным
Оқушының мүмкіндігіне сену және оның күшті тұстарын тірек ету.
Тәрбиелік арна
Ұжымдық іс-әрекет арқылы жауапкершілік пен өзара көмекті қалыптастыру.
Практикалық нәтиже
Өзін-өзі бағалау, тәртіп, еңбек дағдылары және әлеуметтік бейімделу.
Тарихи негіз және қазіргі мүмкіндіктер
Қазақстандағы естімейтін балаларға арналған алғашқы білім ордаларының бірі — Алматыдағы арнайы мектеп-интернат. Ол 1931 жылы Қазақ КСР Министрлігінің бұйрығымен ашылып, алғашқы кезеңдерде күрделі даму жолынан өтті. Қазіргі уақытта мұндай мектеп-интернаттар оқу корпустары, жатақханалар, заманауи оқу құралдары, есту аппараттары және арнайы жабдықтармен қамтылып, материалдық-техникалық базасын нығайтты.
Тәрбие жұмысы неден басталады?
Арнайы мектептегі тәрбие жұмысы ең алдымен баланың жеке ерекшеліктерін танудан басталады. Естімейтін және нашар еститін балалардың компенсаторлық мүмкіндіктері (көру, қимыл-қозғалыс, тактильді қабылдау, эмоциялық сезіну) педагогикалық тәсілдерді таңдауда шешуші мәнге ие.
Назардағы үш бағыт
- Баланың психикалық дамуының ерекшеліктерін ескеру.
- Отбасы мәдениеті мен отбасы ішіндегі қарым-қатынас деңгейін бағамдау.
- Педагогикалық жұмыстың жүйелілігін қамтамасыз ету.
Еңбекке тәрбиелеу: дербестік пен қадір-қасиетті қалыптастыру
Естімейтін және нашар еститін оқушыларды еңбекке тәрбиелеу — арнайы мектептің басты мақсаттарының бірі. Ол өз-өзіне қызмет ету дағдыларынан басталып, біртіндеп қоғамдық пайдалы еңбекке ұласады.
Бастауыш кезең
Оқушылар дене шынықтыруға қатысады, төсектерін жинайды, сыныпта кезекшілік атқарады. Бұл кезеңде негізгі мақсат — күнделікті тәртіп пен қарапайым жауапкершілікті орнықтыру.
Дағдыны күрделендіру
Кейін оқушылар еден жуады, асханада кезекшілік етеді, ыдыс жуады, мектеп ауласын тазалайды. Жоғары сынып оқушылары өз тәжірибесін кіші сыныптарға үйретіп, көшбасшылық және қамқорлық қабілетін дамытады.
Еңбек сабақтарының тәрбиелік мәні
Еңбек сабақтарында мұғалім оқушының еңбекке қатынасын, еңбек мәдениетін, бірлесіп жұмыс істеу дағдысын, жауапкершілігін және шығармашылық ұстанымын қалыптастырады. Оқушы жасаған бұйымның нақты практикалық құндылығы болған сайын, оның ішкі уәжі артып, сапаға талап қоюы күшейеді.
Ойын әрекеті: әлеуметтік тәжірибеге апаратын көпір
Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы естімейтін балалардың жетекші іс-әрекеті — ойын. Д. Б. Элькониннің пікірінше, ойын арқылы жаңа іс-әрекет түрлері қалыптасып, адамгершілік сапалар дамиды. Ойын барысында балалар қоғамдық өмір формаларымен және қоршаған ортамен танысып, ұжымдық қатынас тәжірибесін меңгереді.
Әртүрлі өмірлік жағдайларды «ойнап көру» заттар мен құбылыстар туралы түсінікті кеңейтеді, сондай-ақ бір-бірімен қарым-қатынас жасау, келісу, көмектесу, жауапкершілікті бөлісу дағдыларын нығайтады.
Арнайы мектептің мақсаты және коррекциялық жұмыс
Арнайы мектептегі оқыту мен тәрбиенің объектісі — қалыпты дамудан ауытқуы бар, соның ішінде естімейтін және нашар еститін балалар. Негізгі мақсат — оқушыны жан-жақты дамытып, өз бетімен өмір сүруге және еңбек етуге даярлау.
Мақсатқа жетудің тірек шарттары
- Жүйелі коррекциялық шараларды жоспарлау және іске асыру.
- Есту кемістігінің салдарын мүмкіндігінше азайтуға бағытталған қолдау.
- Жеке тұлғаның әлеуметтік бейімделуін кезең-кезеңімен қалыптастыру.
Гуманистік қарым-қатынас стилі: талап пен мейірімнің теңдігі
Арнайы мектептегі тәрбие процесінің маңызды шарты — оқушыларды ұжымдық іс-әрекетке ұйымдастыру. Мұнда мұғалім мен тәрбиешінің оқушымен қатынасы жылы, сыйластыққа негізделген және адамгершілік тұрғысынан жоғары деңгейде құрылуы керек.
Оптимизм
Мұғалім оқушының мүмкіндігіне сеніп, даму перспективасын көре білуі қажет.
Әділ талап
Талап қоюдың мазмұны түсінікті, нақты және орындалатын болуы керек; бағалау ынталандыруға қызмет етуі тиіс.
Қолдау мәдениеті
Баланың жақсы қасиеттеріне сүйену, қателікті жазалау емес — түзету мүмкіндігі ретінде қарастыру.
Сабақтағы нақты тәсілдер
Мұғалім оқушыларды бір-біріне ынталы болуға, бірге еңбектенуге, өзара көмектесуге үйрететін талаптар қояды. Мысалы, сабақ үстінде бір оқушының жұмысын бүкіл сынып болып талдап, қателерін көрсету және әділ бағалау — ұжымдық жауапкершілікті күшейтетін тәсіл. Мұндай тәжірибе оқушылардың өз-өзіне және ортақ іске жауапкершілік сезімін арттырады.
Топтық жұмыстың мәні
Топтық жұмыс балаларды бір-біріне көмектесуге, ортақ тапсырманы бірлесіп орындауға және нәтижеге бірге жауап беруге үйретеді. Бұл — ұжымдық мәдениет пен жолдастық қатынастарды қалыптастырудың тиімді жолы.
Отбасы мен тәрбиешінің рөлі: рухани тірек
Оқушының адамгершілік санасының қалыптасуына әлеуметтік орта, қарым-қатынас тәжірибесі, әдебиет пен өнер де әсер етеді. Дегенмен негізгі рөлді отбасы, ата-ана, мұғалім және тәрбиеші атқарады. Отбасы — бала үшін «алтын бесік»: мейірім мен сенім берген орта баланың үлкен өмірге қадам басуына сүйеніш болады.
Бала көбіне ересектің мінез-құлқына қарап өседі. Сондықтан тәрбиеші ең алдымен өзіне талап қойып, үлгі болуға ұмтылуы тиіс. Әр баламен жеке сөйлесу, сырласу, түсіну — тәрбиешінің кәсіби мәдениетінің маңызды бөлігі.
Тәрбиешіге қойылатын адамгершілік өлшем
- Балаларға сүйіспеншілік пен қамқорлықты тұрақты көрсету.
- Табиғилық, мейірімді жүз, сабыр және қолдаушы қарым-қатынас.
- Әр оқушының жетістігін байқау және сенім арқылы дамыту.
Есту кемістігі бар оқушылардың оқу үдерісіндегі ерекшеліктері
Есту қабілеті зақымданған оқушылар жиі тез шаршайды, тілдік дамуы кешеуілдеуі мүмкін: сөз қоры шектеулі, дыбыстауы дәл емес, айтқан сөзі түсініксіз болуы ықтимал. Сондай-ақ қоршаған ортаның сөзін ұғынуда қиындықтар кездеседі. Бұл ерекшеліктер педагогтан сабырлы коммуникацияны, айқын талап қоюды, қайталау мен бекітуге жеткілікті уақыт беруді қажет етеді.
Адамгершілік тәрбиесі: күнделікті тәжірибе арқылы қалыптасу
Естімейтін және нашар еститін балалар үшін адамгершілік тәжірибенің маңызы ерекше. Тәрбие тек түсіндірумен шектелмей, күнделікті өмірде нормалар мен ережелерді қолдануға дағдыландыруға бағытталуы тиіс. Қоғам мүддесімен байланысқан кез келген әрекет — адамгершілік әрекет.
Тәрбие жұмысының мазмұны, әдісі мен формасына қарамастан, мұғалімнің алдында әрдайым балалардың адамгершілік қатынастарын ұйымдастыру міндеті тұрады. Тиімділіктің маңызды көрсеткіші — баланың рухани-адамгершілік әлеміндегі нақты оң өзгерістер.
Сабақ — тәрбиенің негізгі кеңістігі
Арнайы мектептегі сабақта тәрбие тек «тәрбиелік сәттермен» ғана емес, бүкіл оқыту жүйесі арқылы іске асады. Сабақ мазмұнының ғылымилығы, идеялық бағыты, мұғалім әдістерінің тәрбиелік әлеуеті және ең бастысы — мұғалім мен оқушы арасындағы өзара қарым-қатынас стилі шешуші рөл атқарады.
Дидактикалық ойындардың әсері
Дидактикалық ойындар ұжымдық жұмысты ұйымдастырудың қуатты құралы: оқушылар ортақ жауапкершілікті сезінеді, бір-біріне көмектеседі, қиындыққа тап болған жолдасына жанашырлық танытады. Педагог осы жағдайды жолдастық, ізгі ниет және әдептілік қатынастарды қалыптастыруға мақсатты түрде пайдаланады.
Эстетикалық тәрбие және бейнелеу өнері
Арнайы мектепте оқитын естімейтін және нашар еститін оқушылардың көпшілігі бейнелеу өнеріне бейім келеді. Бейнелеу әрекеті баланың әлемді эстетикалық тұрғыдан ұғынуына жол ашады, бақылағыштықты, қиялды, қабылдауды және көру арқылы есте сақтауды дамытады. Сонымен бірге әсемдікті түсіну, бағалау және қорғау қабілеті қалыптаса бастайды.
Эстетикалық тәрбиенің міндеттері
- Сезім мүшелерін дамыту және эстетикалық қабылдауды күшейту.
- Көркемдік талғам мен эстетикалық көзқарасты қалыптастыру.
- Шығармашылық қабілетті дамыту және өзіндік өрнекке ынталандыру.
Қайда және қалай дамиды?
Эстетикалық даму тек бейнелеу сабағында емес, әдебиет, драма, ән, би, өлең айту және шығармашылық жобалар арқылы да жүреді. Балаларды мұражайға, театр-концерттерге, көрмелерге, табиғатқа серуенге апару — эстетикалық тәжірибені байытудың тиімді жолы.
Серуенді ұйымдастыру қағидасы
Серуенді оқушыға жақын әрі түсінікті құбылыстардан бастаған дұрыс: мектеп мұражайы, жақын көшелердегі зауыт, фабрика, пошта, дүкен, кітапхана, дәріхана, балабақша, клуб, ауылдағы шеберхана мен ферма сияқты нысандар. Бұл бағыт оқушының өмірмен байланысын күшейтіп, танымдық қызығушылығын арттырады.
Табиғат — мейірімділік мектебі
Табиғаттың бала сезіміне әсері ерекше: байқампаздық, қиял, эмоциялық нәзіктік табиғат аясында қарқынды дамиды. Сондықтан арнайы мектеп бағдарламаларында түрлі серуендер ұйымдастыру қарастырылған. Мұнда мұғалімнің дидактикалық міндеттері — ой-өрісті кеңейту, қоршаған әлем туралы білімді байыту, табиғат құбылыстарының өзара байланысын түсіндіру.
Табиғатты қорғауды кең түсіндіру
Табиғатты қорғау тек «ағаш кеспеу» немесе «жасыл желекке қарау» ұғымымен шектелмеуі тиіс. Серуен кезінде балалар көзін қоқыс басқан бұлақты көрсе, оны тазалау және бұлақ көзін ашу — ортақ жауапкершілік екенін түсіндіру маңызды.
Табиғатпен араласу баланың бойында мейірімділік, қайырымдылық, сезімталдық қасиеттерін тәрбиелейді. Егер бала табиғатқа немқұрайлы қарауға дағдыланса, кейін адамға деген жанашырлықты қалыптастыру қиынға соғуы мүмкін. Мысалы, су қоймаларына серуен кезінде кейбір балалар бақаны көріп тас атуы ықтимал. Мұғалім бақалардың табиғат үшін пайдалы тіршілік иелері екенін, оларға қамқор болу керектігін түсіндіріп, дұрыс мінез-құлық үлгісін қалыптастыруы қажет.
Қорытынды идея
Арнайы мектептегі педагогтың қарым-қатынас стилі — оқушының адамгершілік дамуын, ұжымдық мәдениетін, еңбекке қатынасын, эстетикалық талғамын және әлеуметтік бейімделуін қалыптастыратын шешуші фактор. Жылы қарым-қатынас пен әділ талаптың үйлесуі, жүйелі коррекциялық қолдау және тәжірибеге сүйенген тәрбие — естімейтін және нашар еститін балаларды өмірге даярлаудың сенімді жолы.