Мамандыққа сайлау
Кәсіби бағытталғандықтың мәні
Қазіргі ғылыми-әдістемелік және аспаптық-технологиялық тәсілдер кәсіби бағдарлау мен психологиялық консультациялық қызмет аясында адамның кәсіби бағытталғандығын нақтылауға мүмкіндік береді. Бұл мәтінде кәсіби бағытталғандық тұлғаның дамуы, мотивациясы және кәсіби таңдауының ішкі қайшылықтары контекстінде қарастырылады.
Тұлға — әлеуметтік-мәдени ортада, бірлескен қызмет барысында және адамдармен қарым-қатынаста қалыптасатын адамның интегралды сипаттамасы. Тұлғаның әлеуметтік тұрғыдан негізгі құрамдас бөлігі — оның бағытталғандығы, яғни құндылықтар жүйесі, көзқарасы, эмоциялық қатынасы және әрекетті айқындайтын себептері.
Тұлғаның бағытталғандығы ұғымы
Психологияда тұлғаның бағытталғандығы ұғымы құндылықтар, дүниетаным, эмоциялар және адам қатынастары арқылы түсіндіріледі. Отандық психологияда (С.Л. Рубинштейн дәстүрінен бастап) бұл терминге кең мағына беріліп, кейде әртүрлі түсіндірулер қатар кездеседі.
Л.И. Божовичтің көзқарасы бойынша, тұлғаның бағытталғандығын адамның мінез-құлқында үстемдік ететін мотивтер арқылы тануға болады: ойлар, сезімдер, ниеттер, армандар, мақсаттар және нақты әрекеттерді бастайтын жетекші себептер.
Бағытталғандықты түсіндірудегі күрделілік
- Сана мен жасырын факторлар: адам өз әрекетінің барлық себептерін толық ұғына бермейді; кейбір қажеттіліктер мен түрткілер сыртқы бақылауға бірден көрінбейді.
- Тұрақты және ситуациялық себептер: мінез-құлықты кейде тұрақты бағыт, кейде жағдайлық ықпал анықтайды; бұл екеуін ажырату әрдайым оңай емес.
- Ішкі бақылаудың шектеулілігі: адам өз бағытталғандығын тікелей, толық және дәл сипаттай алмауы мүмкін.
Бағытталғандықтың негізгі түрлері
«Жеке бағытталғандық» және «іскер бағытталғандық» ұғымдарын Ф. Кюнкель енгізген. Кейін Л.И. Божович пен М.С. Неймарк бағытталғандықтың жасөспірімдік-жастық ортада көрінуіне сүйеніп, тұлғаларды бірнеше топқа жіктеді: ұжымдық бағытталғандық, іскер бағытталғандық, жеке бағытталғандық және аралас (немесе айқын бағытталмаған) түр.
Ұжымдық бағытталғандық
Адамның негізгі қажеттіліктері қарым-қатынасқа, бірлескен қызметке, өзара қолдауға және топтағы үйлесімге бағдарланады. Мұндай адам ұжыммен жұмыс істеуге құштар болады, алайда кей жағдайда топтық нәтижеге қатты мән беруі жеке бастаманы әлсіретуі мүмкін.
Негізгі белгі: «Біз» логикасы — қатынас пен ынтымақтастыққа басымдық.
Іскер бағытталғандық
Негізгі мотив — істің мазмұны, нәтижесі және кәсіби шеберлікті дамыту. Мұндай адам жаңа дағдыларды меңгеруге, білімін тереңдетуге, тиімді шешім ұсынуға ұмтылады және топтың өнімділігіне үлес қосуды мақсат етеді.
Негізгі белгі: «Іс» логикасы — нәтиже, кәсіби өсу, құзыреттілік.
Жеке бағытталғандық
Өз игілігі, мәртебе, жарыс және жеке табыс мотивтері басым болады. Мұндай адам ішкі күйзелісі мен жеке мақсаттарына көбірек шоғырланып, кейде ұжымның мүддесі мен ортақ міндеттерді екінші орынға ысыруы ықтимал.
Негізгі белгі: «Мен» логикасы — жеке пайда, мәртебе, бәсеке.
Кәсіби таңдаудың ішкі қайшылығы
Мамандықты таңдау — адам (субъект) пен кәсіби қызмет (объект) арасындағы өзара қатынастың қалыптасуы. Бұл қатынаста ең маңыздысы — көп жағдайда байқалатын сәйкессіздік: мамандықтың нақты мазмұны мен оны таңдаудың бастапқы себептері әрдайым толық үйлесе бермейді.
Неге «толық сәйкес келу» сирек болады?
- Таңдау себептерінің құрылымында мамандық мазмұнымен тікелей байланысты ішкі мотив әрдайым жетекші болмайды.
- Кәсіби қызметтің нақты мазмұны адамның бастапқы күтімімен қабыспай, кейіннен жеке мағынасы өзгеруі мүмкін.
- Мотивтер уақыт өте қайта құрылып, кәсіби бағытталғандық деңгейі өсіп немесе әлсіреп отырады.
1) Сәйкессіздік әлсіз (потенциалы жоғары)
Таңдаудың негізгі мотиві мамандықтың маңызды мазмұндық қырларымен тығыз байланысты. Қосымша себептер жетекші мотивті толықтырады. Мұндай жағдайда кәсіби бағытталғандықты тереңдетуге мүмкіндік мол.
2) Жартылай кәсіби бағытталғандық
Таңдауда қосымша, сыртқы себептер (мысалы, мәртебе, «жарамды нұсқа» ретінде қабылдау) үстем болуы мүмкін. Нәтижесінде мамандық талаптарының едәуір бөлігі тұлға үшін сыртқы болып қалып, ішкі мотивтер жүйесіне толық кірікпейді.
3) Сәйкессіздік күшті (мағына жоғалуы)
Мамандық таңдау басқа, бөлек мақсатқа жетудің құралына айналғанда, таңдау себептері мен қызмет мазмұнының арасы алшақтайды. Бұл жағдайда кәсіби бағытталғандық әлсіреп, қызмет талаптары «бөгде» болып қабылдануы мүмкін.
Перспектива, мотивтер және кәсіби даму
Кәсіби бағытталғандықтың құрылымында «перспектива» (болашақты ұғыну) маңызды мотивжасаушы компонент ретінде көрінеді. Қажеттіліктер, қызығушылық және танымдық әуестік адамның болашақты елестетуімен байланыса отырып, мақсаттар, сенімдер, идеалдар және мотивтер жүйесін қалыптастырады.
Даму механизмі
Тұрақты бағытталғандық кері байланыс арқылы қалыптасады: қызмет тәжірибесі перспективамен салыстырылады, ал сәйкессіздік жаңа білім іздеуге, әрекетті қайта құруға және мотивтер жүйесінің жаңаруына түрткі болады. Қоғамдық мәні бар перспектива адам үшін жеке мағынаға айналғанда, белсенді оқу-еңбек әрекеті күшейеді.
Егер перспектива көрінбесе немесе жұмыс қоғамдық тұрғыдан да, жеке тұрғыдан да маңызды сезілмесе, бағытталғандықтың дамуы баяулайды.
Сәйкессіздікті жеңу көбіне белсенді қызмет арқылы іске асады: жаңа тәжірибе, жаңа түсінік, жаңа бағалау.
Кәсіби бағытталғандықтың қалыптасу баспалдақтары
1) Бастапқы баспалдақ
Кәсіпті үйренуге шешім көбіне сыртқы ықпалмен қабылданады. Қызығушылық эпизодтық, ситуациялық сипатта болады; дербестік пен мақсатты әрекет айқын көрінбейді.
2) Екінші баспалдақ
Мамандыққа қатысты орнықты қызығушылық пайда болады. Оқу материалының тәжірибелік жағы көбірек тартады. Оқу-өндірістік қызметке бағытталған мақсаттар қалыптасып, өзіне сенім мен жауапкершілік сезімі күшейеді.
3) Үшінші баспалдақ
Мамандыққа берік қатынас орнығып, тұрақты қызығушылық пен әуестену байқалады. Теориялық және практикалық қырларға бірдей ықылас танытылады; кәсіби еңбек арқылы тұлғалық бекіну жүреді.
4) Төртінші баспалдақ
Мамандыққа құмарлық деңгейіндегі әуестену қалыптасады: адам мен іс біртұтас ретінде ұғынылады. Қабілет, шақыру және кәсіби идеал айқын көрініп, өз мамандығының жеке және қоғамдық маңыздылығына сенім нығаяды.
Ақпараттың өзі жеткіліксіз: шешуші фактор — әрекет
Мамандық туралы лекциялар мен әңгімелер әрдайым тиімді бола бермейді: егер олар студенттің қажеттілігі, мүддесі және бейімділігі ескерілмей құрылса, қызығушылықты оятпайды. Кәсіби бағытталғандықты тереңдетудің ең нәтижелі шарты — кәсіби талаптармен тікелей бетпе-бет келетін белсенді сынама әрекетті ұйымдастыру.
Практикалық ұйымдастыру нені білдіреді?
- Қызметтің шығармашылық қырын ашатын тапсырмаларды беру.
- Кері байланысы бар орта құру: нәтиже талдау, қателерді түсіну, мақсатты түзету.
- Қызмет талаптарын кезең-кезеңімен күрделендіру арқылы жаңа қажеттіліктер мен мотивтердің туындауына жағдай жасау.
Қорытынды
Кәсіби бағытталғандық — мотивтерді, құндылықтарды, жеке мағыналарды және кәсіби маңызды сапаларды біріктіретін көпдеңгейлі әлеуметтік-психологиялық құрылым. Оның дамуы көбіне мамандық талаптары мен таңдаудың бастапқы себептері арасындағы сәйкессіздікті саналы түрде ұғынып, әрекет арқылы еңсеруге байланысты.
Сондықтан кәсіби бағытталғандықты бірқалыпты дамыту үшін студенттің қызметін дұрыс ұйымдастыру, кәсіби тәжірибені кезеңдеп байыту және мамандықтың мазмұнын жеке мағынамен байланыстыратын жағдайлар құру шешуші мәнге ие.