Прокурорский надзор
Прокуратураның рөлі және құқықтық негізі
Прокуратура заңдылықтың кез келген бұзушылығын анықтау және жою бойынша шаралар қолданады, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарына қайшы келетін заңдарға және өзге де құқықтық актілерге наразылық білдіреді, сотта мемлекеттің мүддесін қорғайды, сондай-ақ заңда белгіленген жағдайларда және шекте қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасы прокуратурасын ұйымдастыру, оның қызмет тәртібі және прокурорлардың өкілеттігі Қазақстан Республикасының Конституциясымен, осы Заңмен, өзге де заң актілерімен, Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттармен, сондай-ақ Республика Бас Прокурорының бұйрықтарымен айқындалады.
Ұйымдастыру және қызмет қағидаттары
Біртұтас орталықтандырылған жүйе
Төменгі прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Қазақстан Республикасының Бас Прокурорына бағынатын органдар мен мекемелердің біртұтас орталықтандырылған жүйесін құрайды.
Тәуелсіздік
Прокуратура өз қызметін басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардан, саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктерден тәуелсіз жүзеге асырады.
Араласуға тыйым салу
Заңда белгіленген өкілеттіктерді жүзеге асыру кезінде прокуратура органдарының қызметіне араласуға тыйым салынады.
Актілердің міндеттілігі
Заңда белгіленген негіз бен тәртіп бойынша шығарылған прокурорлық қадағалау актілері барлық органдар, ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшін міндетті.
Жариялылықтың шегі
Прокуратура органдары азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, сондай-ақ мемлекеттік құпияларды сақтау туралы заңдарға қайшы келмейтін деңгейде жариялы іс-қимыл жасайды.
Мемлекет атынан жүзеге асырылатын негізгі функциялар
Конституция мен заңдардың үстемдігін қамтамасыз ету, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында прокуратура Қазақстан Республикасы Конституциясының, заңдарының, Президент Жарлықтарының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дәл әрі біркелкі қолданылуына жоғары қадағалауды жүзеге асырады.
Негізгі өкілеттіктер
Төменде прокуратураның ең маңызды бағыттары жинақталған.
-
Конституция, заң актілері және Президент актілерінің бұзылуын анықтау
Бұзушылықтарды айқындап, оларды жою бойынша шаралар қолданады.
-
Іс жүргізулердің заңдылығына қадағалау
Жедел-іздестіру қызметінің, анықтау мен тергеудің, әкімшілік және атқарушылық іс жүргізудің заңдылығын қадағалайды.
-
Сотта мемлекеттің мүддесін білдіру
Істердің санатына қарай сотта мемлекет мүддесін қорғауды жүзеге асырады.
-
Қайшылықтарға наразылық білдіру
Конституция мен заңдарға қайшы келетін заңдарға және өзге де құқықтық актілерге наразылық жасайды.
-
Қылмыстық қудалау
Заңда белгіленген тәртіппен және белгіленген шекте қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
-
Мемлекеттік құқықтық статистика және арнайы есеп
Статистикалық көрсеткіштердің тұтастығын, объективтілігін және жеткіліктілігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастырады, арнайы есепке алуды жүргізеді және осы саладағы заңдардың қолданылуын қадағалайды.
Жоғары қадағалау қалай жүзеге асырылады?
Заңдардың, Қазақстан Республикасы Президенті Жарлықтарының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дәл әрі біркелкі қолданылуына жоғары қадағалау тексерістер жүргізу арқылы жүзеге асырылады.
Тексеріс жүргізудің негіздері
- Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы.
- Заң бұзушылық туралы өтініштер, шағымдар, хабарлар және өзге де мәліметтер.
- Заң бұзушылық белгілерінің тікелей анықталуы.
- Жоғары тұрған прокурордың тапсырмасы немесе сұрау салуы.
Тапсыру мүмкіндігі
Прокурор тексерісті тиісті құзыретті органға тапсыруы мүмкін. Мұндай жағдайда орган тексеріс нәтижелері туралы заңда немесе прокурор белгілеген мерзімде хабарлауға міндетті.
Мерзімдері
Заңдардың қолданылуын тексеру, әдетте, бір ай ішінде жүргізіледі. Тексерісті тағайындаған прокурор жоғары тұрған прокурордың келісімімен мерзімді ұзарта алады.
Құқықтық салдар
Прокурорлардың барлық әрекеттері мен прокурорлық қадағалау актілері осы Заңда және басқа да нормативтік құқықтық актілерде белгіленген тәртіп пен нысандар сақталған жағдайда заңда көзделген құқықтық салдарға әкеледі.
Ерекше атап өтерлік тұжырым
Кейбір пікірлер бойынша, басқа мемлекеттердің көпшілігінде прокуратура органдарына мұндай ауқымды құзырет берілмейді; Қазақстанда прокуратура заңдылықты қамтамасыз етудегі негізгі қадағалаушы органдардың бірі ретінде ерекше орын алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
-
ҚР Конституциясы.
Алматы, 1997.
-
«Прокуратура туралы» ҚР Заңы.
Алматы, 1999.
-
ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі.
Алматы: Юрист, 2003. — 220 б.
-
ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі.
Алматы: Юрист, 2003. — 131 б.
-
Ақпарова Р.Н. Қазақстан Республикасының прокуратура органдары.
Алматы: «Дәнекер», 2000.
-
Алиев М.М. Прокурорский надзор РК. Оқу-әдістемелік материалдар.
«Жеті Жарғы», Алматы, 2002. — 41 б.
-
Винокуров Ю.Е. Прокурорский надзор. 3-і басылым.
М., 2001. — 352 б.
-
Келдібаев М.Х., Огородников А.А. Прокурорский надзор. Оқулық.
Санкт-Петербург, 2002. — 240 б.
-
Прокурорский надзор (Жауаптар мен сұрақтар).
М.: Жаңа заңгер, 1999.
-
Прокурорлық қадағалау (Ю.Е. Винокуровтың редакциясымен).
М.: Экзамен, 2000.
-
Басков В.И. Курс прокурорского надзора (Прокурорлық қадағалау курсы).
М.: Зерцало, 1999.
-
Нәрікбаев М.С. Қазақстан Республикасындағы прокурорлық қадағалау.
Астана, 2005. — 237–255 бб.
-
Егембердиев Е. Азаматтық сот ісін жүргізуде жарыспалылық қағидасын жүзеге асырудың кейбір өзекті мәселелері.
-
Мерзадинов Е.С. Прокурорский надзор в Республике Казахстан за соблюдением прав и свобод человека и гражданина.
Алматы, 2001. — 15-құжат.
-
Утибаев Г.К. Надзор за законностью рассмотрения уголовных дел в судах.
Жинақта: Прокуратура Казахстана в условиях независимости. — Алматы, 2001. — 37–38-беттер.
-
Жилин Г.А. Цели гражданского судопроизводства и их реализация в суде первой инстанции. Автореф. дис. докт. юрид. наук.
М., 2000. — С. 64.
-
Жуйков В.М. О новеллах в гражданском процессуальном праве.
М., 1996. — С. 4.