Елек өзенінің ластануы
Ақтөбе облысының геоэкологиялық мәселелері
Ақтөбе облысы Қазақстанның батыс аймағында орналасқан, өнеркәсібі қарқынды дамыған өңірлердің бірі. Өндірістік шоғырлану, табиғи ресурстарды кең көлемде игеру және инфрақұрылымның өсуі қоршаған ортаға түсетін жүктемені арттырып, атмосфера, су, топырақ сапасының нашарлауына әкелуде.
Негізгі қысым бағыттары
- Атмосфералық ауаның ластануы
- Елек өзені бассейніндегі су сапасының төмендеуі
- Қатты тұрмыстық қалдықтар (ҚТҚ) полигонының экологиялық тәуекелі
- Ауыз су тапшылығы және химиялық құрамының нашарлауы
Географиялық алғышарт
Физикалық-географиялық тұрғыдан облыс Оңтүстік Орал маңы мен шөлейтті-құрғақ белдеуде орналасады. Мұндай табиғи жағдайлар ластаушы заттардың таралуына, шаң-тозаңның көтерілуіне және су ресурстарының тапшылығына ықпал етеді. Атмосфераның қатты ластануы әсіресе Ақтөбе қаласында, сондай-ақ Алға, Хромтау, Қандыағаш және Ембі маңындағы өндірістік аймақтарда айқын байқалады.
Ластанған ауа ағындары көршілес Батыс Қазақстан, Атырау облыстарына және Ресейдің Орынбор облысына таралу қаупін күшейтеді.
Атмосфералық ауаның ластану көздері
Облыста атмосфераға негізгі қысымды пайдалы қазбаларды өндіретін кен орындары мен энергетикалық нысандар түсіреді. Ластаушы көздер Ақтөбе қаласында, сондай-ақ Темір, Мұғалжар, Хромтау аудандарында шоғырланған.
Ақтөбе қаласындағы ірі кәсіпорындар
- 1 «Ақтөбе хром қосындылар зауыты» АҚ
- 2 «Ақтөбе ферроқорытпа зауыты» АҚ
- 3 «Ақтөбе жылу электр орталығы» (ЖЭО) АҚ
Ластаушы заттардың сипаты
Ақтөбе ЖЭО газбен және сұйық отынмен жұмыс істейді, соның салдарынан ауаға азот оксидтерінің едәуір үлесі тарайды (мәтіндегі дерек бойынша — 70%).
Ақтөбе ферроқорытпа зауыты атмосфераны қатты бөлшектермен (шаң және т.б.) ластауымен ерекшеленеді.
«Ақтөбе хром қосындылар зауыты» АҚ бойынша мәтінде газ күйіндегі көміртек оксидтерінің/қосындыларының жоғары үлесі көрсетіледі (дерек — 80%).
Ауа сапасының нашарлау үрдісі
Қаланың атмосфералық ауа сапасы соңғы жылдары төмендегені байқалады. 2008 жылы атмосфера ластануының интегралды көрсеткіші (ИЗА) 10,5 бірлікке жеткені келтіріледі. Сонымен қатар, облыс бойынша атмосфералық ауаны ластайтын 172 кәсіпорын жұмыс істейді, олардың қатарына Жаңажол мұнай-газ кен орны да кіреді.
Үлес (Ақтөбе)
Ферроқорытпа зауыты — 49%
Үлес (Ақтөбе)
Хром қосындылары зауыты — 25%
Инфрақұрылым
Ауа тазарту жабдықтарының шамамен жартысы ғана жұмыс істейді.
Ауыз су тапшылығы және денсаулыққа әсері
Ырғыз және Шалқар аудандары Арал экологиялық апат аймағына салыстырмалы түрде жақын орналасқан. Облыс елді мекендерінде ауыз су тапшылығы да кездеседі. Ауыз судың тұздылығының артуы, нитраттар мен басқа химиялық элементтердің көбеюі тұрғындар денсаулығына кері әсер етеді.
Басым тәуекелдер
- Тұздылықтың жоғарылауы
- Нитраттар деңгейінің өсуі
- Химиялық қоспалардың жинақталуы
- Эпидемиологиялық қауіптердің күшеюі
Елек өзені: ластану себептері және салдары
Елек — Ақтөбе облысындағы ең ластанған өзендердің бірі. Мәтіндегі бағалау бойынша ластанған заттар индексі 15,39-ға тең, ал су сапасы 7-класқа жатқызылған. Шектеулі жіберілген концентрация (ШЖК) нормаларынан бірнеше есе жоғары көрсеткіштер тіркелген: бор — 103,5 ШЖК, фенол — 1 ШЖК, алты валентті хром — 22,17 ШЖК.
Негізгі ластаушы көздер
Ластанудың маңызды көздерінің бірі ретінде «Ақтөбе хром қосындылар зауыты» АҚ-ның көне шлам жинауыштары (шламды бөгендер) аталады. Алты валентті хромның атмосферада, топырақта және су ортада кездесуі байқалады. Елек өзенін бормен ластауды тоқтату — алдағы міндеттердің бірі.
Жер асты суының ластану ареалы мәтіндегі дерек бойынша 32,5 км² және ұлғаю үрдісі байқалады.
Тарихи факторлар және трансшекаралық қауіп
Елек өзенінің бормен ластануы Ақтөбе химия зауытының 1941 жылы іске қосылу кезеңінен басталғаны көрсетіледі. Ластаушы көз — өзен жайылмасындағы сүзгісі жоқ шлам жинауыштар. Жер асты горизонтында бордың жинақталуы туралы дерек те беріледі (890 тонна).
Хром қосындылары зауыты 1957 жылдан жұмыс істейді. Кәсіпорын пайдаланған суды шлам тоғандарына жібереді: жалпы ауданы 278,4 га болатын 10 тоған салынғаны, қазіргі таңда соның бесеуі ғана жұмыс істейтіні айтылады. Жер үсті және жер асты суларын алты валентті хроммен ластауда көне шлам тоғандарының үлесі жоғары.
Елек — Жайық өзенінің саласы. Сондықтан ластану тек Ақтөбе қаласына ғана емес, сондай-ақ Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарына және Ресейдің Орынбор облысына да қауіп төндіреді.
Өзенге ықпал ететін негізгі су пайдаланушылар
- 1 «Ақбұлақ» — жыл сайын 7–10 мың м³ тазартылмаған су жіберетіні көрсетіледі.
- 2 АХҚЗ — жерасты сулары арқылы өзеннің 12 км² аумағын ластайтыны айтылады.
- 3 Ақтөбе ЖЭО — өндірістік ықпал етуші көздердің бірі ретінде беріледі.
Ластаушы заттардың құрамы
Елек суындағы негізгі ластаушылар ретінде хром, бор, фенол, фтор және мұнай өнімдері аталады. Бор концентрациясы сынама алынған орынға байланысты ауытқиды; ең жоғары мәндер Ақтөбе су қоймасы маңында және Бестамақ елді мекені тұсында байқалатыны көрсетіледі. Мұнай өнімдерінің концентрациясы жыл бойы 6–13 ШЖК деңгейінде тіркелген дерек келтіріледі.
Қатты тұрмыстық қалдықтар полигоны: тәуекелдер және басқару
Ақтөбе қаласындағы ҚТҚ полигонын пайдалану 1987 жылдан басталған, ауданы 20 гектар. Полигон жобасыз салынғаны және пайдалану экологиялық талаптарға толық сай емес екені айтылады. Қалдықтарды жинауда жүйесіздік байқалып, инженерлік құрылыстар мен коммуникациялар жеткіліксіз.
Негізгі деректер
- Жыл сайын тасымалданатын көлем: 260 мың м³
- 2001 жылғы жинақталған қалдық: 2,23 млн тонна
- Полигонның қазіргі күйі: толған, бірақ тасымалдау жалғасуда
Экологиялық және санитарлық салдар
Полигон атмосфералық ауаны, жерасты және жер үсті суларын, сондай-ақ топырақты интенсивті ластаушы көз ретінде сипатталады. Сонымен бірге инфекциялық аурулардың таралу қаупін күшейтіп, полигонға іргелес аумақтардың санитарлық-эпидемиологиялық жағдайына қолайсыз әсер етеді.
Жаңа полигон жобасы
2008 жылы Ақтөбе қаласы үшін тұрмыстық қалдықтар полигонының жаңа жобасы әзірленгені айтылады. Жаңа нысанның пайдалану мерзімі — 15 жыл, жыл сайын 260 мың м³ қалдық тасымалдау жоспарланған.
Геоэкологиялық аудандастыру және ландшафттардың күйі
Геоэкологиялық жағдайды бағалау мен басқаруда аудандастыру маңызды орын алады. Облыс аумағында антропогендік жүктеме біркелкі емес, сондықтан табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және қорғау шаралары аймақтық ерекшеліктерге сүйенуі тиіс.
Ландшафттарды антропогендік әсеріне қарай жіктеу (А.В. Чигаркин бойынша)
Табиғи күйіне жақын
Оңтүстік аймақтар мен шығыстағы табиғи қорықтарға тән аумақтар.
Аздап өзгерген
Техногендік процестер әлсіз, көбіне мал шаруашылығы басым Байғанин және Ойыл аудандары.
Бүлінген
Жайылымдық далалар, теміржол және автожол магистральдары, мұнай-газ құбырлары әсер еткен аумақтар.
Деградация критерийлері
Облыста геоэкологиялық деградация деңгейін бағалау үшін мынадай критерийлер келтіріледі: өте жоғары, жоғары, қалыпты-жоғары, қалыпты және төмен.
Аумақтық үлестер (геоэкологиялық карта дерегі бойынша)
Әлеуметтік-экономикалық байланыс
Экологиялық жағдайдың шиеленісуі халықтың әлеуметтік әл-ауқатына әсер етеді: ауыл халқы санының азаюы, туу деңгейінің төмендеуі, ауру түрлерінің көбеюі сияқты үрдістер күшеюі мүмкін. Сондықтан табиғатты қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану мәселелері алдағы уақытта әлеуметтік, экологиялық және экономикалық тұрғыдан кешенді түрде шешілуі тиіс.
Мәселелерді шешу бағыттары
Өнеркәсіп және ауа сапасы
- Газ-тазалау және шаң ұстау жабдықтарын толық жаңғырту, істен шыққан жүйелерді қалпына келтіру
- Энергетикада эмиссияны төмендететін технологияларды енгізу және мониторингті күшейту
- Өндірістік аймақтарда санитарлық-қорғау белдеулерін нақтылау және қадағалау
Су, қалдық және тәуекелдерді басқару
- Елек өзенін бормен ластауды тоқтату үшін шлам жинауыштарды оқшаулау және сүзгілік қорғаныс жүйелерін орнату
- Алты валентті хром бойынша жер асты суын бақылау және қалпына келтіру шараларын кеңейту
- ҚТҚ инфрақұрылымын жобалық талаптарға сай ету: инженерлік қорғау, сүзінді су мен газды басқару, бөлек жинау жүйесін енгізу
- Ауыз су сапасын тұрақты талдау (нитрат, тұздылық және т.б.) және қауіпсіз көздермен қамту
Негізгі қорытынды
Ақтөбе облысындағы геоэкологиялық мәселелердің өзегі — өндірістік эмиссиялар, тарихи жинақталған ластану (шлам тоғандары), қалдықтарды басқарудың әлсіздігі және су ресурстарына түсетін жоғары қысым. Тиімді шешімдер үшін техникалық жаңғырту, қатаң экологиялық бақылау, инфрақұрылымды жоспарлау және халық денсаулығын қорғауға бағытталған алдын алу шаралары қатар жүруі қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Вернадский В.И. Химическое строение биосферы и ее окружения. М., 1987.
- Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природных ресурсов. М., 1999.
- Сагимбаев Г.К. Экология и экономика. Алматы, 1997.
- Акимова Т.А., Хаскин В.В. Экология. М., 1998.
- Тонкопий М.С. Экономика природопользования. Алматы, 1998.
- Экология и безопасность жизнедеятельности (под ред. проф. Л.А. Муравья). М., 2000.
- Давитая Ф.Ф. Влияние антропогенных факторов на атмосферу и климат Земли. М., 1975.
- Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. Л., 1979.
- Журнал Человек и природа: №1 (1983), №3 (1985), №7 (1986), №10 (1987).
Мәлімет
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан Республикасы, Астана қаласы. Ералина Галия Жаумбайқызы. Жетекші оқытушы: Абаш Алтынгүл Сембайқызы.